As de Augusto acuñado polo legado Publio Carisio (25-22 a.C.) e recuperado no campamento de Penedo dos Lobos

A intervención no campamento romano de Penedo dos Lobos (Manzaneda, Ourense) permitiu descubrir a presenza militar romana máis antiga documentada ata o momento no territorio da actual Galicia, e que podería vincularse cronoloxicamente á época das Guerras Cántabro-Astures. No transcurso dunha campaña arqueolóxica levada a cabo polo colectivo romanarmy.eu e dirixida polo investigador do Instituto de Ciencias do Patrimonio (Incipit) do CSIC João Fonte foi localizado material militar romano, entre o que se atopan as características chatolas das sandalias romanas (caligae) e moedas acuñadas por Publio Carisio (quen fora legado do primeiro emperador Octavio Augusto durante as Guerras Cántabro-Astures) entre o 25 e o 22 a.C. para pagar aos lexionarios que participaban nas campañas bélicas.

Estes achados sitúan a construción do campamento romano de Penedo dos Lobos nun horizonte cronolóxico anterior ao cambio de era e posiblemente coetáneo ás Guerras Cántabro-Astures, coas que o Imperio romano rematou a conquista de Hispania. Trátase da presenza militar romana máis antiga documentada ata o momento no territorio da actual Galicia, e é un achado de gran relevancia histórica para coñecer os inicios da romanización neste territorio. Ata o momento, numerosos especialistas consideraban que a zona de Galicia estivera á marxe do conflito. Aínda que non é posible polo momento determinar cal era a misión do continxente militar de Penedo dos Lobos, os achados redefinen o coñecido sobre esta época e axudan a contextualizar unha presenza militar romana neste territorio que, á luz do descuberto polo colectivo romanarmy.eu e outros equipos de investigación nos últimos anos, é máis ampla e diversa do coñecido ata o momento.

A campaña arqueolóxica rematou o pasado sábado e está promovida polo Instituto de Ciencias do Patrimonio (Incipit) do CSIC, o concello de Manzaneda, e máis o Grupo de Investigación Síncrisis do Departamento de Historia da Universidade de Santiago de Compostela.

Un sitio arqueolóxico nun estado de conservación excepcional

O campamento romano de Penedo dos Lobos atópase moi preto da Estación de esquí de Cabeza de Manzaneda e foi tradicionalmente unha zona de pastoreo con vexetación que dificultaba a súa identificación. O seu tamaño -2,34 has- defíneo como un campamento de reducidas dimensións con capacidade de acoller ata mil soldados. Os arqueólogos salientaron o “excelente” estado de conservación das estruturas defensivas do campamento. Deste xeito, Penedo dos Lobos aínda conserva as características catro portas que definen os recintos militares romanos, e case a totalidade do perímetro da muralla defensiva que ademais, de xeito moi pouco habitual, está construída en pedra.

Penedo dos Lobos foi ocupado durante un período curto de tempo, aínda que á luz da análise das evidencias, os especialistas consideran que podería non corresponderse tanto a un campamento de marcha –construído para descansar durante unha ou dúas xornadas- como a un campamento estacional, que servise durante un período máis prolongado de tempo (semanas ou incluso un mes) a un continxente militar romano cunha misión específica que aínda se descoñece.

O campamento fora descuberto por un veciño da comarca, Rubén F. Lorenzo Pérez, quen comunicou ao colectivo romanarmy.eu a existencia dun recinto de alta montaña de peculiares características.

Un patrimonio en ameaza
O colectivo romanarmy.eu comunicou á Dirección Xeral de Patrimonio da Xunta e Galicia en febreiro de 2017 a existencia do campamento romano. Sen embargo, durante a intervención arqueolóxica tívose coñecemento de que o terreo se atopa afectado nestes momentos por un plan de repoboamento forestal que danará de maneira irreversible este sitio arqueolóxico de grande relevancia para a historia de Galicia.

Un amplo programa de divulgación
A intervención arqueolóxica no Penedo dos Lobos foi retransmitida diariamente a través de Internet por parte do colectivo romanarmy.eu, mediante vídeos en directo e formatos innovadores de comunicación científica. O alcance, só a través do perfil de Facebook do colectivo, foi de máis de 65.000 persoas ao longo de toda a semana de intervención arqueolóxica, na que o público puido seguir día a día a evolución da intervención científica. Así mesmo, realizáronse visitas guiadas ao sitio tanto con integrantes dos campamentos xuvenís de Cabeza de Manzaneda como abertas ao público xeral, con numerosa presenza de público.

Rematamos a campaña de Penedo dos Lobos e mañá, martes 28 de agosto de 2018, coñeceredes os relevantes resultados desta campaña de prospección arqueolóxica. Pero hoxe queremos presentarvos unhas fotografías aéreas que revelan o magnífico estado de conservación desta estrutura defensiva e habitacional temporal do exército romano.

Queremos agradecer á Brigada do Concello de Manzaneda o seu entusiasta e ilusionado traballo para facer posible estas fotografías que van a se converter en iconas e referentes deste sitio arqueolóxico.


Vista da porta principal no sur do sitio


Vista da porta principal (abaixo) e porta en clavícula este (dereita)


Vista da porta en clavícula este

Este luns 20 de agosto comezará a intervención arqueolóxica no campamento romano de Penedo dos Lobos (Manzaneda, Ourense). A intervención ten por obxectivo documentar e estudar pormenorizadamente o que é un dos recintos militares de campaña mellor conservados do noroeste peninsular, realizarase do 20 ao 26 de agosto. Está dirixido por João Fonte, investigador do Instituto de Ciencias do Patrimonio (Incipit) do CSIC, e nel participarán outros arqueólogos e investigadores do colectivo científico romanarmy, unha singular iniciativa de ciencia e divulgación que ten por obxectivos investigar a presenza militar romana no noroeste peninsular. No caso de Penedo dos Lobos, o obxectivo é entender o encaixe deste singular recinto no proceso de conquista e control do noroeste peninsular por parte do Imperio Romano. A campaña está promovida polo Instituto de Ciencias do Patrimonio (Incipit) do CSIC, o concello de Manzaneda, e o Grupo de Investigación Síncrisis, do Departamento de Historia da Universidade de Santiago de Compostela.

A campaña realizará unha particular énfase na comunicación do traballo e dos resultados das intervencións. Todos os días entre o 20 e o 25, as 12 da mañá, os arqueólogos realizarán unha transmisión en vídeo en directo, a través de Facebook Live, contando as novidades do día (www.facebook.com/romanarmynw).

Ademais, o sábado 25 de agosto realizaranse actividades gratuítas abertas ao público. Ás 12 da mañá realizarase unha visita guiada ao campamento. O punto de xuntanza é na estación de esquí de Manzaneda. E, pola tarde, ás 19 horas, o salón de actos do concello de Manzaneda acollerá unha charla, tamén de acceso aberto a todo o público interesado, sobre a intervención arqueolóxica a cargo de João Fonte e José Manuel Costa García.

Penedo dos Lobos: próximo obxectivo de investigación

O verán de romanarmy é un non parar! Entre o 20 e o 26 de agosto estaremos traballando nun dos recintos militares máis interesantes aparecidos nos últimos anos: Penedo dos Lobos, no concello de Manzaneda. O noso compañeiro e investigador do Instituto de Ciencias do Patrimonio (Incipit) do CSIC João Fonte, dirixirá o equipo que investigará entre o 20 e o 26 de agosto de 2018 un dos recintos militares de campaña mellor conservados do noroeste peninsular. O obxectivo é estudar en detalle a morfoloxía do xacemento e o seu encaixe no proceso de conquista e control do noroeste peninsular por parte do Imperio Romano. A campaña está promovida polo Instituto de Ciencias do Patrimonio (Incipit) do CSIC, o concello de Manzaneda, e o Grupo de Investigación Síncrisis, do Departamento de Historia da Universidade de Santiago de Compostela.

Continue Reading

Mentras João explora a conquista romana na Dacia, Rebeca escava fortificacións modernas no Norte de Portugal, e Jesús e Jose investigan o castro burgalés de Cerro Castarreño en Olmillos de Sasamón, os nosos compañeiros David González Álvarez e Valentín Álvarez Martínez atópanse realizando traballo de campo nas montañas de Babia (León), xunto ao arqueólogo Jorge Canosa Betés e estudantes de Arqueoloxía da Universidad Complutense de Madrid e da Durham University (Reino Unido).

Continue Reading

Os montes de Orăştie (Foto: Dr. Ioana Oltean)

Neste momento, atópome facendo traballo de campo en Romanía, como parte dun proxecto no que colaboran as universidades de Exeter (Reino unido) con la Dr. Ioana Oltean e Babeş-Bolyai (Cluj-Napoca, Rumanía) co profesor Dr. Gelu A. Florea. ). Relaciónase tamén  co meu proxecto de posdoutoramento para a comparación de paisaxes consideradas “marxinais” desde o punto de vista da romanización.

Continue Reading

Volvemos ás terras do Odra- Pisuerga. Como lembraredes, en agosto de 2017 exploramos as estruturas militares romanas situadas na comarca de  Sasamón (Burgos), baixo a impresionante presenza do Cerro  Castarreño. No seu cumio existe un  oppidum –gran castro- que o noso compañeiro Jesús García comezou prospectar en 2008 con motivo da súa tese doutoral, recuperándose numerosos materiais da Segunda Idade do Ferro. Aquí, as fotografías aéreas tomadas en 2011 e 2012, a prospección xeofísica de 2017 e un novo vóo con dron en 2018 mostran a presenza de anomalías que poderían corresponderse cun foso e un muro de pedra. Esta posible  fortificación garda un enorme interese para nós, pois esta comarca xogaría un importante rol nas primeiras fases das Guerras Astur-cántabras (29-19 a. C.), tal e como diversos autores clásicos expresan nos seus escritos. Por tanto, interésanos coñecer a secuencia de ocupación e abandono deste castro pre-romano (seguramente a Segisama dos Turmogos) no contexto da presenza militar romana testemuñada nos campamentos da zona.

Continue Reading

O traballo de laboratorio de romanarmy.eu non é só arqueolóxico! Seguimos procesando datos sobre a nosa intervención no campamento romano de A Penaparda (A Fonsagrada). Xa sabedes que no noso colectivo non só tratamos de innovar con tecnoloxías para localizar sitios arqueolóxicos, senón tamén no propio proceso de comunicación.

Aquí vos presentamos o noso primeiro vídeo en 360º, no que ti estás no centro da nosa experiencia arqueolóxica. É un experimento audiovisual que te leva ao noso traballo na Fonsagrada, seguindo o camiño do equipo desde o bar no que almorzamos ata o coche no que marchamos do sitio arqueolóxico. Pódesnos ver interpretando as sondaxes, e tamén as estruturas que se distinguían sobre o terreo.

Tentamos tirar proveito dalgunhas das posibilidades da tecnoloxía de gravación en 360º e ver como nos poden axudar a contar mellor a práctica da arqueoloxía. Aínda é un experimento, no que debemos mellorar moitas cousas, pero é posiblemente é das primeiras experiencias en España (que nós saibamos) en empregar esta técnica para contar historias de traballo de campo en arqueoloxía. E xa vos adiantamos que non será a última.

Como velo?

Pois de moitas maneiras. A mellor é co móbil, unhas gafas de realidade virtual e uns auriculares. Esa é a maneira de estardes máis preto de nós no vídeo. 😉 Pero tamén co móbil, se o moves ao teu redor, poderás experimentar tamén a dimensión espacial.

Foi publicado na revista científica Gallaecia. Revista de arqueoloxía e antigüidade, editada pelo Departamento de Historia da Universidade de Santiago de Compostela, a descoberta de quatro novos acampamentos romanos localizados nas províncias de Lugo e Ourense. Estes sítios confirmam uma ativa presença militar romana no território da atual Galiza e a sua descoberta permite-nos avançar no processo de conquista romana deste território. Desde 2011, quando foi revelada a descoberta de A Recacha (Navia de Suarna), 17 novos assentamentos militares foram documentados – no todo ou em parte – na Galiza, alguns dos quais ainda estão ainda em fase de estudo. A estes será necessário acrescentar os fortes romanos de A Cidadela (Sobrado dos Monxes, A Coruña) e Bande (Ourense).

O recinto de Penedo dos Lobos.

Continue Reading

Não consigo deixar de olhar para uma das fotos tiradas com o drone no sábado de manhã. Essa mesma que tiveram oportunidade de ver no nosso facebook e que teve tão boa recetividade. Não consigo tirar-lhe o olho de cima porque me faz viajar. Regresso aos meus anos de estudante, quando percorria as páginas dos livros de St Joseph, Swan, Davies, Breeze, Birley e muitos outros autores britânicos, recheadas de ilustrações nas quais a luz rasante realçava os parapeitos de acampamentos perfeitos sobre verdes campos. Pensava então se algum dia seria possível encontrar algo assim na Galiza. Sabemos agora que sim e que isto está muito longe de ter terminado.

Continue Reading