O Alto do Circo cando te achegas desde a serra

No momento no que o Alto do Circo era un espazo vivo, a súa visión debía ser monumental e espectacular. Cando chegabas a este outeiro pendurado sobre o val de Verín desde os propios montes, o primeiro que vías era un talude sobre o cal se levantaba unha estrutura pétrea parecida a unha muralla, que acada unha anchura de catro metros. A montaña, polo tanto, percibíase totalmente artificializada. E tanto no talude inferior como na muralla superior, fiadas de seixo branco que refulxen ao sol.

João Fonte detivo o coche no primeiro punto no que, desde a pista forestal, se ve o sitio arqueolóxico. “Efectivamente”, musitou algún dos membros do equipo. Os dous días anteriores estiveran traballando intensamente neste lugar, redefinindo a estratexia de intervención para facer fronte a un espazo con demasiada maleza e aparentemente moi mudo na cultura material. Ese efectivamente referíase ao efecto aínda espectacular do seixo fulgurando ao sol da mañá do val do Támega, unha vez desbrozada a penas unha área mínima daquela estrutura. Os primeiros visitantes que se achegaron por alí o sábado tamén foi o primeiro que dixeron. “O seixo!”. E aquí está a primeira das preguntas, das innumerables que nos fixemos co Alto do Circo. ¿Hai unha intencionalidade clara no uso dese seixo? O equipo de arqueólogos percibiu durante os días de traballo que si había unha vontade “escénica” ao modificar a montaña pero, sería o seixo a guinda dese pastel?


As dúas estruturas nas que centramos a intervención

Como dicimos, unha das numerosas preguntas. Así coma no Outeiro de Arnás a combinación de morfoloxía defensiva coas evidencias físicas axudaron a facilitar a interpretación como castellum militar romano, marchamos do Alto do Circo fascinados pero intrigados. Non sabemos a época. Non sabemos o uso. Só sabemos que unha importante estrutura pétrea envolve, a media ladeira, un outeiro que non foi usado, moi posiblemente, como lugar de habitación. “Para selo, a muralla tería que estar ubicada na zona alta para, entre outras cousas, servir de paraventos”. E mellorar a protección. O solo, todo de esquisto moi fragmentado, fai imposible que no seu interior se poidan apreciar, alomenos sen limpar, estruturas arqueolóxicas claras. Así que o Alto do Circo foi construído cun sentido descoñecido para nós, pero arqueoloxicamente a campaña permítenos avanzar que o fixeron con vontade de resaltar, de monumentalizar e de impactar.


Vista cenital do Alto no que se percibe a estrutura amurallada facendo un “circo”


A estrutura amurallada na zona sen prospectar nin limpar

E iso é determinante. Porque cando estás en Alto do Circo é como se ao mesmo tempo estiveras en dous mundos: por unha banda, alá abaixo está o rico val do Támega, cheo de terras fértiles, de viño, de aguas termais; pola banda contraria, a paisaxe é de montaña, con valgadas, montañas, penedías e pasos estreitos.

E hai máis diferencias. No Outeiro de Arnás non puidemos recoller nin unha peza de folclore, apenas unha vaga referencia aos mouros. Todo diferente ao Alto do Circo, que ten unha estraña lenda que, tanto o recompilador da zona, Bruno P. Rúa, coma nós, nunca escoitaramos asociado a un lugar arqueolóxico. A referencia é tan intrigante como atractiva:

O Circo era usado polos mouros para entrenar aos seus cabalos, dándolle voltas arredor dos muros. E os Mouros facían as súas feiras no Alto do Circo, e vendían cabalos e tamén mineral.

En Galicia hai poucas Feiras de Mouros, aínda que alguna delas ofreceu arqueoloxicamente datos espectaculares, coma o Mercado dos Mouros, en Valga, vinculado a un primeiro punto comercial romano en época de Augusto. Pero a relación cos cabalos é máis estraña. O Alto do Circo tamén garda, ademáis, lendas de tesouros. Hai que dicir que estivo sempre moi vinculado á aldea de Feces de Cima, porque ademáis é a divisoria das parroquias. Malia non ter contacto visual co Alto do Circo, os veciños teñen moito aprecio a este estraño lugar.

A ausencia de materiais é notable. “Non documentamos materiais arqueolóxicos máis aló das estruturas”, sinala Blanco-Rotea, “unicamente aos pés do monte apareceron dous fragmentos de cerámica parduzca, feita a man, sen características suficientes para encadrala nunha cronoloxía ou outra. As tres pequenas sondaxes que fixemos só revelaron uns cravos e un fragmento de ferradura”. Agora ben o equipo recolleu mostras para aplicar a técnica do carbono-14. O carbono-14 non é necesariamente a panacea. Nunha pequena intervención arqueolóxica, na que as estruturas unicamente se limpan a nivel superficial, a probabilidade de erro das mostras pode ser importante.

Así que marchamos de Alto do Circo sorprendidos, estrañados, e con varias conclusións abertas.

A primeira é que a intervención permitiu determinar que non é unha instalación militar romana. Isto é importante porque en certa medida este sitio foi escollido porque había unha certa posibilidade de que puidera ser un espazo deste tipo (aínda que o equipo sempre a considerou menor que en Arnás).

E agora, entón, cando foi construído? Pois en aberto, e de forma moi prudente, o equipo de romanarmy manexa dúas hipóteses tamén moi abertas: un entorno do Bronce Final ou Ferro I (co cal estariamos nun momento do 1000-800 a.C.) ou se cadra, tamén de maneira dilatada, un periodo tardoantigo-altomedieval, máis próximo ao século VIII-IX. En poucas semanas disporemos da información das mostras. E estas nos permitirán avanzar na cuestión (e vós saberédelo).

Entrementres, anímaste a pensar connosco? A que época pensas ti que pertence?

En que época pensas que foi construído o Alto do Circo?
© Kama

CLÁUSULA DE DIVULGACIÓN:

O “Proxecto de prospección arqueolóxica mediante técnicas de teledetección dos sitios arqueolóxicos de Outeiro de Arnás y Alto do Circo (Verín, Ourense)” coordínao o colectivo RomanArmy.eu e conta co apoio do: Concello de Verín (Ourense), Grupo de Investigación Síncrisis (Universidade de Santiago de Compostela), Instituto de Ciencias del Patrimonio (Incipit) do CSIC e a asociación Monterrei Cultura e Territorio. Podes consultar o décalogo de actuación de romanarmy.eu aquí.

Romper a baralla: o Outeiro de Arnás, un novo castellum militar romano

Pois o prometido é débeda. Como vos contabamos no post anterior, traballamos na prospección en aproximadamente algo menos da metade do recinto fortificado do Outeiro de Arnás. Unha vez recoñecido o perímetro e a interesante estrutura da fortificación, con alomenos dúas zonas máis elevadas de control -unha delas un posible torreón-, comezou o momento de mirar para a terra.

Fíxose unha prospección xeomagnética na que se documentaron posibles evidencias. Cada unha delas foi coidadosamente xeorreferenciada con un GPS submétrico e a partir de aí fixemos oito sondeos aleatorios, seleccionando os lugares onde os datos recuperados apuntaban a unha maior densidade de achados.

E aconteceu algo magnífico: un tipo de evidencia perfectamente conectable cun horizonte cultural e cun contexto concreto. Pensemos un momento: que rastro pode deixar unha pequena unidade militar -de calquera época- acantonada nun lugar durante un breve espazo de tempo. Imaxinémonos, antes de seguir, cal é o rastro que deixamos de nós mesmos nun camping cando nos marchamos, e canto sobrevivirá ese rastro. Agora imaxinade seguir ao pasado e tentar ver o que aconteceu nun sitio de ocupación moi concreta e breve como debeu ser o Outeiro de Arnás. Que pode quedar dos seus ocupantes despois de centos de anos? Pois quedou isto:


Foto: MatthiasKabel/Wikipedia

Un dos elementos máis significativos dos lexionarios romanos son as súas caligae, as míticas sandalias “todoterreo”, moi fortes, coas que os continxentes militares percorreron medio mundo coñecido. Estas sandalias estaban fortalecidas, na súa zona inferior, por cravos ou chatolas que permitían unha maior resistencia do pé e un menor desgaste dos materiais. Perdíanse con moita frecuencia, así que os soldados recibían con frecuencia “provisións” de cravos para a súa reposición. A diferencia dunha arma, algo valioso e escaso, ou da cerámica -escasa, xa que eran asentamentos moi breves ou de campaña, os cravos das sandalias dos lexionarios son un excelente marcador en toda a península non só para identificar a presenza romana en recintos mesmo, nalgúns casos, para chegar a propoñer hipóteses de como se realizaron avances das columnas romanas durante asedios a recintos indíxenas.

Na zona prospectada do Outeiro de Arnás un 20% dos materiais recollidos son romanos: chatolas de sandalias militares. Como curiosidade, dicirvos que a proporción noutros recintos campamentais nos que intervimos no ano pasado (campamentos de Cueiru e El Xuegu La Bola en Asturias) é dun 10% de todas as evidencias localizadas, inferior ao que pasa aquí. Aquí están algúns exemplos das que nós atopamos no Outeiro de Arnás.

Fotos: Erik Carlsson-Brandt

Nesta ligazón podes saber máis sobre os chatolas das caligae como indicador arqueolóxico da presenza militar romana:

RODRÍGUEZ MORALES, Jesús, et al. (2012): “Los clavi caligarii o tachuelas de cáliga: elementos identificadores de las calzadas romanas”. Lucentum, 31: 147-164. [consultar pdf]

FERNÁNDEZ IBÁÑEZ, Carmelo (2006). “Post vestigium exercitus. Militaria romana en la región septentrional de la Península Ibérica durante la época altoimperial”. En Ángel Morillo (ed.), Arqueología militar romana en Hispania. Producción y abastecimiento en el ámbito militar. León: Universidad de León, 257-308. [consulta pdf]

Así que analizando os vestixios defensivos do Outeiro de Arnás e as evidencias físicas localizadas, podemos avanzar unha conclusión preliminar, que posteriormente se matizará coa investigación en laboratorio: estamos ante un castellum romano, unha pequena fortificación militar, nunha zona na que ata o momento non se localizara presenza romana deste tipo.

Que son os castella?

No mundo romano, dentro das diferentes tipos de fortificacións, os castella (singular castellum), eran uns recintos de pequeño tamaño (ca. 0.20-0.80 ha). Ditos recintos son diferentes aos campamentos de marcha ou de campaña, non só polas súas inferiores dimensións (permitirían o acantonamento de entre unha e catro centurias -80-320 soldados-, aproximadamente), senón tamén pola súa localización, habitualmente ocupando puntos de moi boa visibilidade e cunhas particulares condicións naturais de defensa. Podería dicirse que se atopan dentro do espectro das fortificacións garnecidas durante algo máis que una simple xornada, chegando nalgúns casos a algún meses (ocupación temporal-estacional).


A Recacha (Navia de Suarna, Lugo / Ibias, Asturias) – El Pedrón (Cantabria)

Este tipo de sitios arqueolóxicos non son tan fácilmente recoñecibles como os campamentos de marcha con forma de naipe, e moitas veces foron catalogados como castros. Así, poden ter formas tendentes ao rectángulo con esquinais redondeados, ovalados, ou abertamente irregulares. Nos últimos anos véñense documentando con maior frecuencia no Noroeste peninsular, e así temos exemplos como Cildá (Cantabria), El Pedrón (Cantabria) ou o recinto interior de El Picu El Outeiro (Asturias). En Galicia só se coñecía ata agora o recinto de A Recacha (Navia de Suarna, Lugo/Ibias, Asturias), descuberto hai pouco tempo. Sen embargo, o Outeiro de Arnás sitúase nun diferente contexto paisaxístico. Fronte aos outros exemplares, localizados nun entorno de alta montaña, este sitúase nun promontorio ubicado na ladeira dun amplo val fluvial. Este achádego contribúa a diversificar o rexistro arqueolóxico relacionado coa presenza militar romana no Noroeste.

Durante moito tempo, a presenza militar romana no territorio da actual Galicia era un ermo, agás polos dous campamentos permanentes coñecidos, Cidadela (Sobrado dos Monxes) e Aquis Querquernnis (Bande), ambos os dous posteriores á conquista romana. Con moito traballo, esta situación comeza a cambiar, e de forma notable, nos últimos anos. En romanarmy.eu unha das nosas liñas de traballo é desenvolver metodoloxías de investigación que permitan identificar sitios arqueolóxicos militares romanos da época da conquista nun territorio tan modificado ao longo do tempo como é a Galicia actual. Queremos comprender que aconteceu neste territorio entre indíxenas e exército romano, máis alá do silencio das fontes escritas. O Outeiro de Arnás é un exemplo do noso traballo, pero nos vindeiros meses poderás ver significativos avances na investigación sobre a presenza militar en Galicia. Imos paso a paso, pero o avance no coñecemento en poucos anos é impresionante e todo parece indicar que a investigación conseguirá avanzar moito máis.

E continuamos aínda máis arriba…

A partir de mañá comezamos a traballar no Alto do Circo, unha fortificación máis en altura, circular, chea de folclore e lendas das comunidades locais que o rodean (que falan mesmo dunha escaramuza cos franceses), e que coloca desafíos distintos. Imos ver que nos atopamos. Seguídenos en romanarmy.eu para contalo.

CLÁUSULA DE DIVULGACIÓN:

O “Proxecto de prospección arqueolóxica mediante técnicas de teledetección dos sitios arqueolóxicos de Outeiro de Arnás y Alto do Circo (Verín, Ourense)” coordínao o colectivo RomanArmy.eu e conta co apoio do: Concello de Verín (Ourense), Grupo de Investigación Síncrisis (Universidade de Santiago de Compostela), Instituto de Ciencias del Patrimonio (Incipit) do CSIC e a asociación Monterrei Cultura e Territorio. Podes consultar o décalogo de actuación de romanarmy.eu aquí.

Un dos grandes desafíos no equipo de investigación de romanarmy.eu é entender de maneira integral o proceso de acción do exército romano no NW. Os arqueólogos traballamos cunha serie de formas definidas á hora de recoñecer campamentos romanos: a máis típica e tamén popular é o “naipe”, ese gran campamento en forma de carta da baralla do que obtemos trazas a partir das fotografías aéreas, dos datos lidar, etc. Os campamentos en forma de naipe contiñan grandes conxuntos de tropas, pero desde logo hoxe sabemos que non son as únicas formas de campamentos recoñecibles asociadas ao exército romano.

A cousa complícase, ademáis, cando falamos de unidades máis pequenas, vinculadas a control de territorios moi concretos e, sobre todo, vías de comunicación; a teoría é que estas unidades militares máis pequenas están asociadas a fases máis avanzadas dos procesos de conquista. Neste caso, as fortificacións xa non teñen unha traza de naipe, prestan unha gran atención a aproveitar a forma do terreo aínda que si manteñen a lóxica militar romana. O exército imperial tiña normas moi definidas de asentamento e, máis alá desas formas rectangulares e cadradas de formas redondeadas, é fundamental comprender a lóxica dos mandos da unidade á hora de establecer unha posición militar. E aquí entra todo un traballo de documentación, de comparación, de análise…

Ao longo de 2016 botámoslle un ollo a estes dous lugares do val de Monterrei: o Outeiro de Arnás e o Alto do Circo. O Alto do Circo xa estaba catalogado no PXOM de Monterrei como recinto defensivo altomedieval e o Outeiro de Arnás foi recoñecido a partir de técnicas de teledetección. Atópase xusto ao carón da autovía A75 a 426 metros de altura. Trátase dun recinto de planta poligonal, constituído por un pequeno talude de terra que apenas levanta uns 0,5 metros e un pequeno foxo pola parte máis accesible ao norte. A superficie total interior é de 0,5 hectáreas. Aínda que, por tamaño, podería coincidir cun pequeno castro, o certo é que o pequenísimo parapeto e a planta poligonal eliminaban esta hipótese, xa que os castros teñen murallas dunha gran altura e unha tendencia a murallas máis circulares. Nestas fotos podedes ver como o talude apenas levanta da superficie do tereo.

A cuestión é a adscrición cronolóxica deste lugar. Porque temos que ter en conta que estamos en Verín, nunha zona que, ademáis de ser fronteira durante moitos séculos, foi tamén cruce de camiños. Unha fortificación construída xusto nunha zona de importantes comunicacións pode corresponder a épocas moi distintas e, de feito, desde un priemiro momento, xunto á hipótese dunha posición romana tamén se pensou nunha fortificación de época moderna (século XVII) asociada ás guerras entre o reino de España e Portugal. De feito, unha das arqueólogas do equipo, Rebeca Blanco-Rotea, é especialista nestas fortificacións e o seu punto de vista é fundamental para complementar a ollada dos arqueólogos especializados en época romana. Para nós este aspecto é moi importante: en romanarmy.eu non pretendemos levar unha hipótese ata o final: interésanos tamén a interacción entre épocas, os paralelos e semellanzas entre exércitos e operacións militares. Todo iso xenera unha base documental que nos permite seguir as trazas de acontecementos bélicos con máis fiabilidade.

A prospección en Outeiro de Arnás durou dous días. Foron dúas xornadas de traballo incesante nos que se comezou a recoñecer o recinto. Tras a limpeza, a fortificación foi comezando a aportar información, desde unha fiada de pedras exterior, pasando pola aparición de dous importantes puntos de observación sobre o propio parapeto, un deles cunha gran acumulación de pedra en superficie. O equipo delimitou catro rúas de 3 por sesenta metros, e adicionalmente outras dúas, cubrindo zonas interiores do recinto e chegando ata os parapetos. Aproximadamente se prospectou un 40% do xacemento, unha cifra aceptable. E durante a prospección apareceron 38 evidencias físicas que agora xa están en proceso de análise e que nos permiten aproximarnos xa á cronoloxía e uso do Outeiro de Arnás. Unha primeira visión que abre perspectivas historiográficas moi importantes.

Pero volas contaremos esta noite. Publicaremos un post ás 21:30 cos resultados preliminares de Outeiro de Arnás. Seguídenos en romanarmy.eu ou no noso facebook para coñecer máis.

CLÁUSULA DE DIVULGACIÓN:

O “Proxecto de prospección arqueolóxica mediante técnicas de teledetección dos sitios arqueolóxicos de Outeiro de Arnás y Alto do Circo (Verín, Ourense)” coordínao o colectivo RomanArmy.eu e conta co apoio del: Concello de Verín (Ourense), Grupo de Investigación Síncrisis (Universidade de Santiago de Compostela), Instituto de Ciencias del Patrimonio (Incipit) do CSIC e a asociación Monterrei Cultura e Territorio. Podes consultar o décalogo de actuación de romanarmy.eu aquí.

A imaxe popular dun campamento romano de marcha é a dun gran naipe fortificado de varias hectáreas de tamaño. No seu interior pasa a noite un continxente militar de miles de homes antes de continuar no seu avance polo territorio. Pero os procesos de conquista, de dominio e de control son procesos longos e complexos. É posible identificar arqueolóxicamente sitios fortificados vinculados ao exército romano que creben este esquema e acollan continxentes máis reducidos? Se existen, que función desempeñan, que cronoloxía teñen? Que papel xogan no control do territorio, os seus recursos e as súas vías de comunicación?

O equipo Romanarmy.eu inicia en Verín unha campaña de prospección arqueolóxica en dous sitios arqueolóxicos fortificados que, polas súas características, non encaixan dentro dos parámetros das estruturas tradicionais da Idade do Ferro, os castros, ou das fortificacións baixomedievais: o Outeiro de Arnás e o Alto do Circo. Así que se presenta un reto científico fascinante: a que época pertencen e quen os construiu? O obxectivo destes traballos é avanzar no seu coñecemento e indagar se poden ser potenciais estruturas de época romana ou ben de outros periodos pouco coñecidos das nosas historia e arqueoloxía. O val de Monterrei e a zona de Verín, tradicional zona de paso e fronteira estratéxica ao longo dos séculos, é un espazo de grande interese histórico para coñecer os diferentes procesos de fortificación ao longo da Historia. A nosa campaña realizarase entre o luns 17 de abril e o sábado 22 de abril.

O Outeiro de Arnás e o Alto do Circo son unha mostra do importante que é a investigación científica para comprender os sitios arqueolóxicos. Ambos os dous teñen características que fan pensar que poidan estar vinculados ao exército romano, pero tamén teñen outras que o descartan. O obxectivo do equipo é ir máis alá e tentar explicar estes dous interesantes lugares. Unha magnífica oportunidade para facer ciencia en acción e disfrutar da súa práctica.

SÉGUENOS DURANTE TODA A CAMPAÑA!

Presentación do proxecto á veciñanza:

Facebook Live: de luns 17 a sábado 21 no Facebook de Roman Army ás 12.30 horas, os arqueólogos cóntanche en directo a campaña. E a maiores, anécdotas e curiosidades ao longo do día.

Web de Roman Army: cada dous días, crónica en profundidade neste web.

Sábado 22 de abril:

Conclusións preliminares. Conferencia pública en Verín organizada polo concello. Fica pendente para saber a hora.

CLÁUSULA DE DIVULGACIÓN:

O “Proxecto de prospección arqueolóxica mediante técnicas de teledetección dos sitios arqueolóxicos de Outeiro de Arnás y Alto do Circo (Verín, Ourense)” coordínao o colectivo RomanArmy.eu e conta co apoio del: Concello de Verín (Ourense), Grupo de Investigación Síncrisis (Universidade de Santiago de Compostela), Instituto de Ciencias del Patrimonio (Incipit) do CSIC e a asociación Monterrei Cultura e Territorio. Podes consultar o décalogo de actuación de romanarmy.eu aquí.

El nuestru compañeru João Fonte participó nel mes pasáu de mayu del 2016 (17-20) nel TRAIL 2016 (Training and Research on the Archaeological Interpretation of LiDAR) que se celebró en el Domaine National de Chambord (Loir-et-Cher, Francia). Ellí tuvo la oportunidá d’interactuar colos especialistas europeos más importantes y de deprender sobre l’aplicación del LiDAR aéreo pal estudiu de los paisaxes arqueolóxicos. Trátase de la edición tercera d’esta “international meeting on LiDAR applications for archaeology”.

Continue Reading

Con tol sucre consumío pela Navidá, tuviemos enerxía abonda pa realizar dalgún trabayu de campu. Aprovechamos la vuelta a casa nesti tiempu de fiesta pa movenos a les tierres transmontanes, en concreto al conceyu de Vinhais.

Continue Reading

Nestos díes de Navidá tola xente mira p’atrás y recuerda con señaldá la ilusión cola qu’esperaben de neños la llegada de los Reis Magos. Cuando RomanArmy.eu cumple un añu de vida, los xuguetes llévennos a una reflexión que queremos compartir con toos y toes.

Continue Reading

pages-from-romanarmy-eu_a_multivocal_research_proje

Estos díes publicóse nel númberu últimu de la newsletter The European Archaeologist (TEA), editada pola Asociación Europea d’Arqueólogos (EAA), un artículu firmáu pol equipu completu de Romanarmy.

Continue Reading

The Matrix : 3-1 vs 6-1.
The Matrix : 3-1 vs 6-1.

Depués de pasar un tiempu desque los mios seis compañeros homes dexaron el monte escribo esti post-post, ensin priesa; mientres ellos desenvolvíen el so trabayu de campu n’Asturies, yo siguía la campaña dende Braga por medio de los sos correos electrónicos y mensaxes de What’sApp. Vienme a la retina aquella imaxe última onde ellos diben contra la nublina, con un caminar pesao qu’arrastraba la cansera de los díes y, quiciabes, la pena polo qu’acaba, ciarrando una campaña que dexaba un sabor de boca prestoso y respondía dalgunes preguntes a la par qu’abría interrogantes nuevos.

Continue Reading