Análise visual de Outeiro de Circo. Foto: Rebeca Blanco

Exactamente iso foi o que pensamos nada máis chegar á casa, logo de descargar todas as cousas no laboratorio, gardar equipos e ferramentas e, por suposto, darlle unha lavada ao coche, que trouxo consigo medio val do Támega en forma de po. Rebeca adoita facer un cálculo, moi polo aire, segundo o cal por cada semana de traballo en campo correspóndense tres de gabinete, isto é, de procesado dos datos recollidos. Pero claro, falamos de semanas correntes, eses unicornios brancos con xornadas diarias de 8 horas, practicamente inexistentes en arqueoloxía.

Queda moito por facer, por iso foi importante organizarse canto antes. En primeiro lugar tivemos que xuntar todos os datos recompilados en campo e comprobar que non faltase nada. Por un lado, revisáronse as notas de campo, os rexistros de materiais, os datos do GPS e as fotografías… procurando que todo fose accesible en formato dixital; por outro comprobouse que as pezas e mostras recollidas estivesen ben identificadas, pensando no seu procesado posterior.


Puntos GPS obtidos no Outeiro de Arnás

E aí comezou o verdadeiro reparto de tarefas. João xestiona nestes momentos todos os aspectos relacionados coa toma de puntos co GPS submétrico. A maioría deses puntos tomáronse co obxectivo de elaborar modelos dixitais do terreo, cos que se poderán elaborar desde planimetrías ata modelos 3D dos sitios prospectados. Outros refírense ás evidencias materiais documentadas sobre o terreo, o que nos permitirá coñecer non só os lugares onde apareceron, senón tamén saber os motivos polos que se producen esas acumulacións dentro dos sitios.

De forma complementaria, Manuel procesa toda a documentación gráfica obtida co dron, centos de fotografías que non so nos permiten ter una perspectiva totalmente diferente dos sitios, senón que tamén servirán para elaborar novos modelos dixitais. O outro día andaba argallando como presentar de forma máis didáctica estes mesmos modelos.


Modelo 3D do Outeiro de Arnás (sen texturas)

Comentábame onte Rebeca que as mostras xa están preparadas para a súa análise e que Erik, inseparable da improvisada forcada artesanal que trouxo de Arnás, comezará nos próximos días o proceso de fotografado en detalle e documentación dos materiais. Consciente dos prazos que nos marcan as autoridades, coordina ela agora tamén o informe valorativo que teremos que entregar nun mes escaso. Nel explicarase con detalle todo isto que vos vimos contando desde o inicio dos traballos: localización dos sitios, métodos e técnicas usados, descrición das estruturas e materiais, etc.

E aquí é onde me atopo eu, a máis de 1500 qm de Verín, traballando nese mesmo informe. E mentres escollo algunhas fotografías para ilustrar un capítulo que veño de redactar, vexo tamén outras imaxes, máis informais, que me fan recordar o agarimo co que fomos acollidos. Afástame destes pensamentos unha serie de mensaxes no grupo de whatsapp. Parece ser que o equipo, revisando algúns artigos, atopou algúns paralelos arqueolóxicos interesantes que nos axudarán a comprender mellor o Alto do Circo e Outeiro de Arnás. Estamos afeitos a traballar así, en tempo real, coa seguridade de que cada día esconde algo novo e coa secreta ilusión de que os nosos pasos nos volvan levar ao Támega.

Por José Manuel Costa


O Alto do Circo cando te achegas desde a serra

No momento no que o Alto do Circo era un espazo vivo, a súa visión debía ser monumental e espectacular. Cando chegabas a este outeiro pendurado sobre o val de Verín desde os propios montes, o primeiro que vías era un talude sobre o cal se levantaba unha estrutura pétrea parecida a unha muralla, que acada unha anchura de catro metros. A montaña, polo tanto, percibíase totalmente artificializada. E tanto no talude inferior como na muralla superior, fiadas de seixo branco que refulxen ao sol.

João Fonte detivo o coche no primeiro punto no que, desde a pista forestal, se ve o sitio arqueolóxico. “Efectivamente”, musitou algún dos membros do equipo. Os dous días anteriores estiveran traballando intensamente neste lugar, redefinindo a estratexia de intervención para facer fronte a un espazo con demasiada maleza e aparentemente moi mudo na cultura material. Ese efectivamente referíase ao efecto aínda espectacular do seixo fulgurando ao sol da mañá do val do Támega, unha vez desbrozada a penas unha área mínima daquela estrutura. Os primeiros visitantes que se achegaron por alí o sábado tamén foi o primeiro que dixeron. “O seixo!”. E aquí está a primeira das preguntas, das innumerables que nos fixemos co Alto do Circo. ¿Hai unha intencionalidade clara no uso dese seixo? O equipo de arqueólogos percibiu durante os días de traballo que si había unha vontade “escénica” ao modificar a montaña pero, sería o seixo a guinda dese pastel?


As dúas estruturas nas que centramos a intervención

Como dicimos, unha das numerosas preguntas. Así coma no Outeiro de Arnás a combinación de morfoloxía defensiva coas evidencias físicas axudaron a facilitar a interpretación como castellum militar romano, marchamos do Alto do Circo fascinados pero intrigados. Non sabemos a época. Non sabemos o uso. Só sabemos que unha importante estrutura pétrea envolve, a media ladeira, un outeiro que non foi usado, moi posiblemente, como lugar de habitación. “Para selo, a muralla tería que estar ubicada na zona alta para, entre outras cousas, servir de paraventos”. E mellorar a protección. O solo, todo de esquisto moi fragmentado, fai imposible que no seu interior se poidan apreciar, alomenos sen limpar, estruturas arqueolóxicas claras. Así que o Alto do Circo foi construído cun sentido descoñecido para nós, pero arqueoloxicamente a campaña permítenos avanzar que o fixeron con vontade de resaltar, de monumentalizar e de impactar.


Vista cenital do Alto no que se percibe a estrutura amurallada facendo un “circo”


A estrutura amurallada na zona sen prospectar nin limpar

E iso é determinante. Porque cando estás en Alto do Circo é como se ao mesmo tempo estiveras en dous mundos: por unha banda, alá abaixo está o rico val do Támega, cheo de terras fértiles, de viño, de aguas termais; pola banda contraria, a paisaxe é de montaña, con valgadas, montañas, penedías e pasos estreitos.

E hai máis diferencias. No Outeiro de Arnás non puidemos recoller nin unha peza de folclore, apenas unha vaga referencia aos mouros. Todo diferente ao Alto do Circo, que ten unha estraña lenda que, tanto o recompilador da zona, Bruno P. Rúa, coma nós, nunca escoitaramos asociado a un lugar arqueolóxico. A referencia é tan intrigante como atractiva:

O Circo era usado polos mouros para entrenar aos seus cabalos, dándolle voltas arredor dos muros. E os Mouros facían as súas feiras no Alto do Circo, e vendían cabalos e tamén mineral.

En Galicia hai poucas Feiras de Mouros, aínda que alguna delas ofreceu arqueoloxicamente datos espectaculares, coma o Mercado dos Mouros, en Valga, vinculado a un primeiro punto comercial romano en época de Augusto. Pero a relación cos cabalos é máis estraña. O Alto do Circo tamén garda, ademáis, lendas de tesouros. Hai que dicir que estivo sempre moi vinculado á aldea de Feces de Cima, porque ademáis é a divisoria das parroquias. Malia non ter contacto visual co Alto do Circo, os veciños teñen moito aprecio a este estraño lugar.

A ausencia de materiais é notable. “Non documentamos materiais arqueolóxicos máis aló das estruturas”, sinala Blanco-Rotea, “unicamente aos pés do monte apareceron dous fragmentos de cerámica parduzca, feita a man, sen características suficientes para encadrala nunha cronoloxía ou outra. As tres pequenas sondaxes que fixemos só revelaron uns cravos e un fragmento de ferradura”. Agora ben o equipo recolleu mostras para aplicar a técnica do carbono-14. O carbono-14 non é necesariamente a panacea. Nunha pequena intervención arqueolóxica, na que as estruturas unicamente se limpan a nivel superficial, a probabilidade de erro das mostras pode ser importante.

Así que marchamos de Alto do Circo sorprendidos, estrañados, e con varias conclusións abertas.

A primeira é que a intervención permitiu determinar que non é unha instalación militar romana. Isto é importante porque en certa medida este sitio foi escollido porque había unha certa posibilidade de que puidera ser un espazo deste tipo (aínda que o equipo sempre a considerou menor que en Arnás).

E agora, entón, cando foi construído? Pois en aberto, e de forma moi prudente, o equipo de romanarmy manexa dúas hipóteses tamén moi abertas: un entorno do Bronce Final ou Ferro I (co cal estariamos nun momento do 1000-800 a.C.) ou se cadra, tamén de maneira dilatada, un periodo tardoantigo-altomedieval, máis próximo ao século VIII-IX. En poucas semanas disporemos da información das mostras. E estas nos permitirán avanzar na cuestión (e vós saberédelo).

Entrementres, anímaste a pensar connosco? A que época pensas ti que pertence?

En que época pensas que foi construído o Alto do Circo?

CLÁUSULA DE DIVULGACIÓN:

O “Proxecto de prospección arqueolóxica mediante técnicas de teledetección dos sitios arqueolóxicos de Outeiro de Arnás y Alto do Circo (Verín, Ourense)” coordínao o colectivo RomanArmy.eu e conta co apoio do: Concello de Verín (Ourense), Grupo de Investigación Síncrisis (Universidade de Santiago de Compostela), Instituto de Ciencias del Patrimonio (Incipit) do CSIC e a asociación Monterrei Cultura e Territorio. Podes consultar o décalogo de actuación de romanarmy.eu aquí.

Romper a baralla: o Outeiro de Arnás, un novo castellum militar romano

Pois o prometido é débeda. Como vos contabamos no post anterior, traballamos na prospección en aproximadamente algo menos da metade do recinto fortificado do Outeiro de Arnás. Unha vez recoñecido o perímetro e a interesante estrutura da fortificación, con alomenos dúas zonas máis elevadas de control -unha delas un posible torreón-, comezou o momento de mirar para a terra.

Fíxose unha prospección xeomagnética na que se documentaron posibles evidencias. Cada unha delas foi coidadosamente xeorreferenciada con un GPS submétrico e a partir de aí fixemos oito sondeos aleatorios, seleccionando os lugares onde os datos recuperados apuntaban a unha maior densidade de achados.

E aconteceu algo magnífico: un tipo de evidencia perfectamente conectable cun horizonte cultural e cun contexto concreto. Pensemos un momento: que rastro pode deixar unha pequena unidade militar -de calquera época- acantonada nun lugar durante un breve espazo de tempo. Imaxinémonos, antes de seguir, cal é o rastro que deixamos de nós mesmos nun camping cando nos marchamos, e canto sobrevivirá ese rastro. Agora imaxinade seguir ao pasado e tentar ver o que aconteceu nun sitio de ocupación moi concreta e breve como debeu ser o Outeiro de Arnás. Que pode quedar dos seus ocupantes despois de centos de anos? Pois quedou isto:


Foto: MatthiasKabel/Wikipedia

Un dos elementos máis significativos dos lexionarios romanos son as súas caligae, as míticas sandalias “todoterreo”, moi fortes, coas que os continxentes militares percorreron medio mundo coñecido. Estas sandalias estaban fortalecidas, na súa zona inferior, por cravos ou chatolas que permitían unha maior resistencia do pé e un menor desgaste dos materiais. Perdíanse con moita frecuencia, así que os soldados recibían con frecuencia “provisións” de cravos para a súa reposición. A diferencia dunha arma, algo valioso e escaso, ou da cerámica -escasa, xa que eran asentamentos moi breves ou de campaña, os cravos das sandalias dos lexionarios son un excelente marcador en toda a península non só para identificar a presenza romana en recintos mesmo, nalgúns casos, para chegar a propoñer hipóteses de como se realizaron avances das columnas romanas durante asedios a recintos indíxenas.

Na zona prospectada do Outeiro de Arnás un 20% dos materiais recollidos son romanos: chatolas de sandalias militares. Como curiosidade, dicirvos que a proporción noutros recintos campamentais nos que intervimos no ano pasado (campamentos de Cueiru e El Xuegu La Bola en Asturias) é dun 10% de todas as evidencias localizadas, inferior ao que pasa aquí. Aquí están algúns exemplos das que nós atopamos no Outeiro de Arnás.

Fotos: Erik Carlsson-Brandt

Nesta ligazón podes saber máis sobre os chatolas das caligae como indicador arqueolóxico da presenza militar romana:

RODRÍGUEZ MORALES, Jesús, et al. (2012): “Los clavi caligarii o tachuelas de cáliga: elementos identificadores de las calzadas romanas”. Lucentum, 31: 147-164. [consultar pdf]

FERNÁNDEZ IBÁÑEZ, Carmelo (2006). “Post vestigium exercitus. Militaria romana en la región septentrional de la Península Ibérica durante la época altoimperial”. En Ángel Morillo (ed.), Arqueología militar romana en Hispania. Producción y abastecimiento en el ámbito militar. León: Universidad de León, 257-308. [consulta pdf]

Así que analizando os vestixios defensivos do Outeiro de Arnás e as evidencias físicas localizadas, podemos avanzar unha conclusión preliminar, que posteriormente se matizará coa investigación en laboratorio: estamos ante un castellum romano, unha pequena fortificación militar, nunha zona na que ata o momento non se localizara presenza romana deste tipo.

Que son os castella?

No mundo romano, dentro das diferentes tipos de fortificacións, os castella (singular castellum), eran uns recintos de pequeño tamaño (ca. 0.20-0.80 ha). Ditos recintos son diferentes aos campamentos de marcha ou de campaña, non só polas súas inferiores dimensións (permitirían o acantonamento de entre unha e catro centurias -80-320 soldados-, aproximadamente), senón tamén pola súa localización, habitualmente ocupando puntos de moi boa visibilidade e cunhas particulares condicións naturais de defensa. Podería dicirse que se atopan dentro do espectro das fortificacións garnecidas durante algo máis que una simple xornada, chegando nalgúns casos a algún meses (ocupación temporal-estacional).


A Recacha (Navia de Suarna, Lugo / Ibias, Asturias) – El Pedrón (Cantabria)

Este tipo de sitios arqueolóxicos non son tan fácilmente recoñecibles como os campamentos de marcha con forma de naipe, e moitas veces foron catalogados como castros. Así, poden ter formas tendentes ao rectángulo con esquinais redondeados, ovalados, ou abertamente irregulares. Nos últimos anos véñense documentando con maior frecuencia no Noroeste peninsular, e así temos exemplos como Cildá (Cantabria), El Pedrón (Cantabria) ou o recinto interior de El Picu El Outeiro (Asturias). En Galicia só se coñecía ata agora o recinto de A Recacha (Navia de Suarna, Lugo/Ibias, Asturias), descuberto hai pouco tempo. Sen embargo, o Outeiro de Arnás sitúase nun diferente contexto paisaxístico. Fronte aos outros exemplares, localizados nun entorno de alta montaña, este sitúase nun promontorio ubicado na ladeira dun amplo val fluvial. Este achádego contribúa a diversificar o rexistro arqueolóxico relacionado coa presenza militar romana no Noroeste.

Durante moito tempo, a presenza militar romana no territorio da actual Galicia era un ermo, agás polos dous campamentos permanentes coñecidos, Cidadela (Sobrado dos Monxes) e Aquis Querquernnis (Bande), ambos os dous posteriores á conquista romana. Con moito traballo, esta situación comeza a cambiar, e de forma notable, nos últimos anos. En romanarmy.eu unha das nosas liñas de traballo é desenvolver metodoloxías de investigación que permitan identificar sitios arqueolóxicos militares romanos da época da conquista nun territorio tan modificado ao longo do tempo como é a Galicia actual. Queremos comprender que aconteceu neste territorio entre indíxenas e exército romano, máis alá do silencio das fontes escritas. O Outeiro de Arnás é un exemplo do noso traballo, pero nos vindeiros meses poderás ver significativos avances na investigación sobre a presenza militar en Galicia. Imos paso a paso, pero o avance no coñecemento en poucos anos é impresionante e todo parece indicar que a investigación conseguirá avanzar moito máis.

E continuamos aínda máis arriba…

A partir de mañá comezamos a traballar no Alto do Circo, unha fortificación máis en altura, circular, chea de folclore e lendas das comunidades locais que o rodean (que falan mesmo dunha escaramuza cos franceses), e que coloca desafíos distintos. Imos ver que nos atopamos. Seguídenos en romanarmy.eu para contalo.

CLÁUSULA DE DIVULGACIÓN:

O “Proxecto de prospección arqueolóxica mediante técnicas de teledetección dos sitios arqueolóxicos de Outeiro de Arnás y Alto do Circo (Verín, Ourense)” coordínao o colectivo RomanArmy.eu e conta co apoio do: Concello de Verín (Ourense), Grupo de Investigación Síncrisis (Universidade de Santiago de Compostela), Instituto de Ciencias del Patrimonio (Incipit) do CSIC e a asociación Monterrei Cultura e Territorio. Podes consultar o décalogo de actuación de romanarmy.eu aquí.

Un dos grandes desafíos no equipo de investigación de romanarmy.eu é entender de maneira integral o proceso de acción do exército romano no NW. Os arqueólogos traballamos cunha serie de formas definidas á hora de recoñecer campamentos romanos: a máis típica e tamén popular é o “naipe”, ese gran campamento en forma de carta da baralla do que obtemos trazas a partir das fotografías aéreas, dos datos lidar, etc. Os campamentos en forma de naipe contiñan grandes conxuntos de tropas, pero desde logo hoxe sabemos que non son as únicas formas de campamentos recoñecibles asociadas ao exército romano.

A cousa complícase, ademáis, cando falamos de unidades máis pequenas, vinculadas a control de territorios moi concretos e, sobre todo, vías de comunicación; a teoría é que estas unidades militares máis pequenas están asociadas a fases máis avanzadas dos procesos de conquista. Neste caso, as fortificacións xa non teñen unha traza de naipe, prestan unha gran atención a aproveitar a forma do terreo aínda que si manteñen a lóxica militar romana. O exército imperial tiña normas moi definidas de asentamento e, máis alá desas formas rectangulares e cadradas de formas redondeadas, é fundamental comprender a lóxica dos mandos da unidade á hora de establecer unha posición militar. E aquí entra todo un traballo de documentación, de comparación, de análise…

Ao longo de 2016 botámoslle un ollo a estes dous lugares do val de Monterrei: o Outeiro de Arnás e o Alto do Circo. O Alto do Circo xa estaba catalogado no PXOM de Monterrei como recinto defensivo altomedieval e o Outeiro de Arnás foi recoñecido a partir de técnicas de teledetección. Atópase xusto ao carón da autovía A75 a 426 metros de altura. Trátase dun recinto de planta poligonal, constituído por un pequeno talude de terra que apenas levanta uns 0,5 metros e un pequeno foxo pola parte máis accesible ao norte. A superficie total interior é de 0,5 hectáreas. Aínda que, por tamaño, podería coincidir cun pequeno castro, o certo é que o pequenísimo parapeto e a planta poligonal eliminaban esta hipótese, xa que os castros teñen murallas dunha gran altura e unha tendencia a murallas máis circulares. Nestas fotos podedes ver como o talude apenas levanta da superficie do tereo.

A cuestión é a adscrición cronolóxica deste lugar. Porque temos que ter en conta que estamos en Verín, nunha zona que, ademáis de ser fronteira durante moitos séculos, foi tamén cruce de camiños. Unha fortificación construída xusto nunha zona de importantes comunicacións pode corresponder a épocas moi distintas e, de feito, desde un priemiro momento, xunto á hipótese dunha posición romana tamén se pensou nunha fortificación de época moderna (século XVII) asociada ás guerras entre o reino de España e Portugal. De feito, unha das arqueólogas do equipo, Rebeca Blanco-Rotea, é especialista nestas fortificacións e o seu punto de vista é fundamental para complementar a ollada dos arqueólogos especializados en época romana. Para nós este aspecto é moi importante: en romanarmy.eu non pretendemos levar unha hipótese ata o final: interésanos tamén a interacción entre épocas, os paralelos e semellanzas entre exércitos e operacións militares. Todo iso xenera unha base documental que nos permite seguir as trazas de acontecementos bélicos con máis fiabilidade.

A prospección en Outeiro de Arnás durou dous días. Foron dúas xornadas de traballo incesante nos que se comezou a recoñecer o recinto. Tras a limpeza, a fortificación foi comezando a aportar información, desde unha fiada de pedras exterior, pasando pola aparición de dous importantes puntos de observación sobre o propio parapeto, un deles cunha gran acumulación de pedra en superficie. O equipo delimitou catro rúas de 3 por sesenta metros, e adicionalmente outras dúas, cubrindo zonas interiores do recinto e chegando ata os parapetos. Aproximadamente se prospectou un 40% do xacemento, unha cifra aceptable. E durante a prospección apareceron 38 evidencias físicas que agora xa están en proceso de análise e que nos permiten aproximarnos xa á cronoloxía e uso do Outeiro de Arnás. Unha primeira visión que abre perspectivas historiográficas moi importantes.

Pero volas contaremos esta noite. Publicaremos un post ás 21:30 cos resultados preliminares de Outeiro de Arnás. Seguídenos en romanarmy.eu ou no noso facebook para coñecer máis.

CLÁUSULA DE DIVULGACIÓN:

O “Proxecto de prospección arqueolóxica mediante técnicas de teledetección dos sitios arqueolóxicos de Outeiro de Arnás y Alto do Circo (Verín, Ourense)” coordínao o colectivo RomanArmy.eu e conta co apoio del: Concello de Verín (Ourense), Grupo de Investigación Síncrisis (Universidade de Santiago de Compostela), Instituto de Ciencias del Patrimonio (Incipit) do CSIC e a asociación Monterrei Cultura e Territorio. Podes consultar o décalogo de actuación de romanarmy.eu aquí.

A imaxe popular dun campamento romano de marcha é a dun gran naipe fortificado de varias hectáreas de tamaño. No seu interior pasa a noite un continxente militar de miles de homes antes de continuar no seu avance polo territorio. Pero os procesos de conquista, de dominio e de control son procesos longos e complexos. É posible identificar arqueolóxicamente sitios fortificados vinculados ao exército romano que creben este esquema e acollan continxentes máis reducidos? Se existen, que función desempeñan, que cronoloxía teñen? Que papel xogan no control do territorio, os seus recursos e as súas vías de comunicación?

O equipo Romanarmy.eu inicia en Verín unha campaña de prospección arqueolóxica en dous sitios arqueolóxicos fortificados que, polas súas características, non encaixan dentro dos parámetros das estruturas tradicionais da Idade do Ferro, os castros, ou das fortificacións baixomedievais: o Outeiro de Arnás e o Alto do Circo. Así que se presenta un reto científico fascinante: a que época pertencen e quen os construiu? O obxectivo destes traballos é avanzar no seu coñecemento e indagar se poden ser potenciais estruturas de época romana ou ben de outros periodos pouco coñecidos das nosas historia e arqueoloxía. O val de Monterrei e a zona de Verín, tradicional zona de paso e fronteira estratéxica ao longo dos séculos, é un espazo de grande interese histórico para coñecer os diferentes procesos de fortificación ao longo da Historia. A nosa campaña realizarase entre o luns 17 de abril e o sábado 22 de abril.

O Outeiro de Arnás e o Alto do Circo son unha mostra do importante que é a investigación científica para comprender os sitios arqueolóxicos. Ambos os dous teñen características que fan pensar que poidan estar vinculados ao exército romano, pero tamén teñen outras que o descartan. O obxectivo do equipo é ir máis alá e tentar explicar estes dous interesantes lugares. Unha magnífica oportunidade para facer ciencia en acción e disfrutar da súa práctica.

SÉGUENOS DURANTE TODA A CAMPAÑA!

Presentación do proxecto á veciñanza:

Facebook Live: de luns 17 a sábado 21 no Facebook de Roman Army ás 12.30 horas, os arqueólogos cóntanche en directo a campaña. E a maiores, anécdotas e curiosidades ao longo do día.

Web de Roman Army: cada dous días, crónica en profundidade neste web.

Sábado 22 de abril:

Conclusións preliminares. Conferencia pública en Verín organizada polo concello. Fica pendente para saber a hora.

CLÁUSULA DE DIVULGACIÓN:

O “Proxecto de prospección arqueolóxica mediante técnicas de teledetección dos sitios arqueolóxicos de Outeiro de Arnás y Alto do Circo (Verín, Ourense)” coordínao o colectivo RomanArmy.eu e conta co apoio del: Concello de Verín (Ourense), Grupo de Investigación Síncrisis (Universidade de Santiago de Compostela), Instituto de Ciencias del Patrimonio (Incipit) do CSIC e a asociación Monterrei Cultura e Territorio. Podes consultar o décalogo de actuación de romanarmy.eu aquí.

Talude de Xuegu la Bola

Hai unha especie de lei de Murphy arqueolóxica que conta que no último día dunha prospección ou escavación sempre aparece un achado importante.

Pola nosa banda, podemos confirmarvos que é así.

Despois de ter éxito en Cueiru, onde localizamos un conxunto de materiais asociados ao exército romano, empezamos a prospección no seguinte sitio arqueolóxico: El Xuegu la Bola, do que vos falamos estes días. A 1.700 metros de altitude as condicións de traballo son máis duras: un vento frío percorre as dorsais e péganos todo o día no corpo, non hai lugares de refuxio e as condicións empinadas do sitio fan o traballo de prospección extenuante.

E hai máis. O día 6 amenceu pesado, coas nubes baixas, cheo de néboa. Andrés Menéndez e David González especulan que quizais o Xuegu la Bola conseguiría sobresaír por riba da néboa, como outras veces, pero ao atravesar a braña de Piedraxueves xa nos quedou claro que non ía ser así. Estamos metidos no medio dunha espesa nube que non ten ningunha pinta de moverse. Choveu toda a noite e a pista é un lameiro. Nin sequera a música de Daft Punk, que João Fonte pica sempre que temos que atravesar un complicado regato, serve para que o todoterreo consiga remontar terreo, así que nos expoñemos ou a facer intentos perigosos e absurdos de remonte co coche ou a cargar co equipo e acceder ao campamento andando, pola vía da Mesa. Acabamos decidindo esta opción.

O problema é que nos dous días anteriores e no que levamos de terceiro o xacemento non respondeu nada: está arqueoloxicamente mudo, aínda que aparecen pequenos descubrimentos que nos entusiasman, como unha posible cabana ou curral nunha especie de terraplén, na zona alta do Xuegu. Se en Cueiru os días de traballo ofrecéronnos unha importante colección de materiais -dos cales, moitos posteriores ao mundo romano-, aquí en Xuegu la Bola non aparece nada. O illamento do lugar quizais inflúa neste aspecto. “Estamos a traballar un pouco desquiciados”, sinala David, que expón irse. A tozudez doutros membros do equipo, como José Costa, fan que decidamos estar máis tempo.

Prospectamos nunha zona baixa, non lonxe dunha das claviculae de entrada do recinto. Nos nosos voos con drone podemos apreciar de maneira impresionante o noiro nun dos lados. Sabemos que El Xuegu é unha estrutura arqueolóxica enorme, pero resístese. Mesmo para o drone. A néboa ascende a montaña e logo derrúbase pola dorsal do campamento, impedíndonos traballar no modelo 3D ao pecharnos a visibilidade nunha área tan grande como a de El Xuegu.

Ata o último momento, no que todo cambia. O equipo localiza unha peza magnífica, unha punta de venablo, que é retirada e documentada con máxima precisión e coidado. “Trátase dunha peza de enmangue tubular, describe José Costa, que iría encaixada nun mastro de madeira e que, probablemente é dun venablo, unha arma lixeira e arreboladiza. Esta tipoloxía usouse ao longo da historia pero neste caso, polo contexto e o grao de deterioro no que apareceu, pode pertencer a época romana.

E non é a única. Aparecen outros fragmentos tamén vinculados ao equipamento militar que cambian a visión e interpertación do xacemento, asociándoo xa á presenza militar romana no Camín da Mesa. A hipótese inicial, determinada polo equipo para partir do estudo dos datos LIDAR, a localización e a morfoloxía do lugar, queda confirmada. Xunto coa Carisa, El Xuegu a Bóla é un dos campamentos de maior altitude do exército romano.

A campaña foi tremendamente satisfactoria. Temos pezas como fragmentos de pilum, cravos de caliga, un coitelo afalcatado que, a falta da súa restauración e estudo detallado, asimílanse a materiais recuperados noutros castra aestiva do NW”, sinala David González.

Na Mesa a historia e o pasado son fillas da néboa, que nos esconde cousas e móstranos outras, ás veces claramente, outras veces de maneira borrosa. A ciencia é, aquí, o exercicio de tentar ver a través da néboa. Cando esta ábrese, no alto de El Xuegu La Bóla, divísase de lonxe o porto da Mesa, por onde entraron as lexións fai dous mil anos desde a conca do Douro. Cada doce quilómetros estableceron un novo campamento para miles de soldados. Aquí, en El Xuegu La Bóla, o xacemento máis ao sur en territorio astur nesta serra, por agora pérdese o rastro deste continxente de soldados que cambiou a historia do noroeste.

As investigacións permítennos avanzar, aos poucos, neste episodio. Agora restan moitas horas de estudo dos materiais, de laboratorio, e de novo co resto das ferramentas informáticas. O ano que vén tocará avanzar de novo en campo. Alí estaremos nós e convidámosvos a que nos acompañedes. Grazas por seguirnos nesta campaña.

Desde Teverga a subida á nosa zona de estudo está entre hora e hora e media, dependendo das condicións climáticas. Unha hora a tumbos pola serra da Mesa dan para moito. Os membros do equipo van observando unha paisaxe que conta moito máis que unha conquista romana.

“Miramos e pensamos que nós estamos a estudar un período histórico moi concreto. A guerra de conquista e ocupación provocou un cambio tremendo neste territorio, unha ruptura coas paisaxes das comunidades castrexas”, sinala David González. “Pero ás veces non somos conscientes doutros acontecementos que tamén xeran enormes rupturas”.


Venta de Piedra Xueves

Porque a sensación do equipo é de atravesar unha paisaxe agonizante, unha paisaxe que desaparece. Percorremos no 4×4 enormes extensións de pasteiros. E aquí e alá recoñecen ruínas que falan doutros procesos culturais, dunha gandeiría que se abandona e se transforma. “Poderiamos facer retroceder ata o Neolítico a paisaxe de aproveitamento gandeiro, e os primeiros grupos de pastores, pero agora mesmo está a desaparecer”, explica David González.

“Só unha pequena parte dos materiais que recuperamos nos campamentos son romanos”, sinala Andrés Menéndez, porque estamos a ver territorios que foron continuamente reocupados, e non só por conflitos bélicos posteriores. “Cravos de ferraduras, ferraduras, cencerros, tesoiras de esquilar”, enumera Menéndez. E ten sentido, porque as paisaxes vanse superpoñendo no tempo. “Só en Cueiru, aos pés do campamento, hai máis de vinte cabanas no chan”. Ese lugar foi un espazo central durante séculos para as comunidades que vivían ao redor da serra da Mesa, que cara ao final do verán organizaban alí unha gran romaría á que acudía xente de todas as aldeas.

Ata o punto de que durante a charla que romanarmy.eu deu o sábado pola noite aos veciños de Teverga, un deles preguntou se as lexións escollían como campamentos espazos simbólicos importantes para os indíxenas. José Manuel Costa encolleuse de ombreiros e respondeu: “é a pregunta do millón. Non se pode pechar nada. É moi posible que haxa motivos sobre todo militares, pero sabemos que os romanos con frecuencia tentan apropiarse da simboloxía anterior como unha maneira de integrala”. O veciño estaba a lembrar a importancia simbólica da romaría de Cueiru. É posible que nunca saibamos cales foron todos os criterios do mando romano para asentarse en Cueiru, pero quizais esa centralidade que fai que nel celébrese unha romaría compartida por todos teña algo que ver coa elección, de forma directa ou de forma indirecta.

“Nós estamos a estudar un proceso de cambio cultural pero en realidade, aquí arriba, agora mesmo está a suceder outro”, apunta David González. Ese cambio é unha derrota: a do vello sistema gandeiro da Asturias tradicional.

Ao cuarto día abandonamos Cueiru para enfrontarnos ao seguinte xacemento. Trátase do Xuegu la Bola. “Atópase a 1700 metros de altitude e é o campamento que se atopa máis ao sur pola Vía da Mesa”, sinala Andrés Menéndez, quen o localizou hai un ano a través do LIDAR, “sería o primeiro que se atoparía de toda a linea de campamentos, se o exército romano avanzou desde o sur, desde León”. Menéndez só accedera a este lugar unha vez, no inverno, cando o recinto se podía identificar a través da acumulación da neve nos foxos, un “truco” que funciona nestas montañas asturianas para poder ver case o invisible, os rastros mínimos do campamento no territorio.

Acceder a Xuegu la Bola é unha experiencia impresionante na montaña. Seguindo o camiño real da Mesa, hai que cruzar a braña de Pedra Xueves, cunha antiga venda na que durmiu Gaspar Melchor de Jovellanos, e na que o ilustrado identificou a posible explicación do topónimo do lugar: un ara romana dedicada ao deus Júpiter, que no noroeste tantas veces aparece asociado ás altas montañas. O camiño leva ata o Xuegu la Bola, un espectacular miradoiro sobre a grandiosa sucesión de montañas de Somiedo e Teverga. Estamos nun dos campamentos romanos máis altos de toda Europa, e iso nótase.

“O xacemento é impresionante”, asegura José Costa, “unha cousa é velo sobre o papel e outro é estar aquí. É incrible que esta xente puidese chegar ata aquí”, expresa con admiración Costa. No Xuegu la Bola, unha especie de xigantesco cavorco, o campamento ocupa unha das ladeiras, subindo moi en pendente ata alcanzar un cordal que funciona como un enorme balcón no que se distingue ao final, o porto da Mesa. “Alí debera haber outro campamento”, comenta Andrés. O equipo buscouno pero aínda non aparece.

Costa reflexiona sobre como “sempre é necesario recoñecer en campo os xacementos. Aquí no Xuegu puidemos recoñecer sobre o campo case todo o perímetro pero confirmamos que dúas estruturas que no LIDAR parecíanos clavículas, as peculiares portas destes campamentos, en realidade eran afloramientos rochosos. Pero atopamos outras clavículas que non viramos desde as fotos satélite e os modelos previos”.

Un grupo de voitres sobrevoa os extremos deste impresionante lugar, os rebecos saltan polas rochas e os cabalos pastan tranquilos neste lugar afastado, no que a natureza presume de gigantismo. João Fonte, o especialista tecnolóxico do equipo, experimenta en carne propia os rigores da arqueoloxía de alta montaña. “Empregamos un sistema GPS para geolocalizar todos os puntos cunha precisión submétrica, pero o sistema necesita unha mínima conectividade móbil. Cando quixemos rexistrar a clavícula vimos que era case imposible obter os datos para cada un dos puntos”.

Agora comezamos a busca de evidencias. Poderemos confirmar que Xuegu la Bola foi tamén un campamento das lexións? Deixaranos o Xúpiter da braña saber a verdade sobre este lugar?

Día 3. As lexións aparecen

Tras tres días de investigación as nosas investigacións previas coas tecnoloxías de teledetección tiveron unha verificación directa sobre o terreo. Xa podemos avanzalo. Confirmamos presenza militar romana en Cueiru. “Recollemos en campo un conxunto de materiais de diversos tipos asociados ao tipo de material que se adoita localizar nun campamento temporal deste tipo”, afirma o arqueólogo José Manuel Costa.

Pendente dunha investigación máis exhaustiva e da limpeza detallada dos materiais, o noso equipo xa dispón de evidencias ao redor do tipo de ocupación que fixeron as lexións romanas neste lugar e xa se abren novas hipóteses sobre este xacemento. Hai que ter en conta que buscar evidencias nos campamentos temporais romanos é como buscar unha agulla nunha palleira. Estes recintos estaban habitados de maneira provisional por moi pouco tempo, polo que quedan rastros mínimos de ocupación. Así que o noso equipo en campo atopou a agulla.

A agulla máis ben é parte dun coitelo que “pola súa tipoloxía encaixaría neste período”, afirma José Manuel Costa, “xunto con varios vástagos e pezas de ferro que encaixan coas tipoloxías de chavellas das tendas de campaña” que son moi características destes campamentos de marcha. Outro conxunto de materiais están pendentes dunha restauración que permita determinar a súa función e forma.

Para David González, tamén en campo, “confirman a sospeita da importancia da vía da Mesa como ruta de penetración do exército durante a fase de conquista e control territorial desta área. Non é unha idea nova. Varios autores lévana sostendo desde mediados do século XX. Pero o importante é que nos últimos anos polo menos cinco espazos fortificados na Mesa potencian a forza desta idea?. David González sinala a relevancia historiográfica destes novos achados: “Cremos que a vía da Mesa ten a mesma importancia que outras máis coñecidas en Asturias, como a da Carisa”.

Dous episodios?
Tres días na montaña dan para moito. Unha clave é que, por moito que se estuden estes recintos militares desde o espazo, non é o mesmo que estudalos directamente sobre o terreo, percibir as condicións climáticas, a visibilidade e a disposición do terreo. “Xa percibiamos nas imaxes LIDAR que aquí había dous recintos”, afirma José Manuel Costa, “un deles axústase e cingue un cume desde a que controla a vía, pero agora estamos a pensar que houbo dous momentos de ocupación. Nunha segunda fase este campamento púidose ampliar e esténdese a outro cume que controla máis territorio e ten unha maior superficie de acampada e máis abrigada do vento”.

A arqueoloxía por agora non alcanza a saber por que en Cueiru puidéronse producir dous episodios de ocupación romana. Constatar esta hipótese requiriría unha intervención máis ampla, pero o horizonte está aberto. A ciencia está a descubrir o que non contan ?non sabemos por que- as crónicas dos vencedores. Pero aínda nos queda moito, moitísimo, por investigar aquí. Xa estamos a mirar no horizonte o Xuegu a Bóla, o noso próximo destino nestas montañas. Continuade connosco esta semana!

Para saber máis:

El Mouru y la presencia del ejército romano en la Mesa [descarga en PDF o noso artigo]

Día 2 na Mesa. A Guerra Eterna

A xornada de hoxe está a mostrar que detrás da apracible e bucólica visión destas montañas escóndese unha historia tormentosa de conflitos, batallas e guerras polo control dunha importante vía de acceso ao norte peninsular. Aínda que o xacemento de Cueiru (Teverga) reúne características dun establecemento lexionario temporal, o asunto xa parece moito máis complexo.

Despues de preparar a área do campamento para a súa investigación a través do establecemento da cuadrícula que vos contabamos onte, o equipo comezou a prospección sobre o terreo. E non tardaron en aparecer os primeiros materiais. E son materiais de guerra…pero de distintas épocas entre si. Aquí están os testemuños de conflitos sucedidos no tempo. Exércitos e soldados que levan escollendo este lugar estratéxico, controlando o paso da Mesa, para situarse e combater durante centos de anos.

Valentín Álvarez, arqueólogo especialista en arqueoloxía do conflito en idade moderna e contemporánea, fai unha primeira valoración dalgúns dos materiais exhumados, pendente dunha revisión máis profunda en laboratorio.


“Esta é unha vaina dunha arma larga de lume central, posiblemente da Guerra Civil”, identifica Álvarez. A arqueóloga Rebeca Branco-Rotea, especialista en fortificaciones modernas, tamén revisa o material desde Braga (Portugal) ao pouco da súa aparición e coincide: “A vaina, a priori, coincide co mesmo tipo de munición que puidemos documentar no castelo de San Felipe, no Ferrol, cando escavamos un foso no que sabiamos que se realizaron unha serie de fusilamentos durante a Guerra Civil. Naquel caso concreto esta munición estaba feita nunha fábrica sevillana entre o ano 1936 e 1938”.

No caso do segundo obxecto enviado polo equipo que se atopa na montaña, Valentín Álvarez identifícao como: “un proxectil esférico dun arma de fogo de avancarga, podería moverse entre os séculos XVIII e XIX. Obviamente non é fácil de interpretar. Poden ser de conflitos como a carlistada ou a francesada, ou simplemente poden ser de caza”.

O resultado polo momento é tan intrigante como fascinante. Desde Cueiru, o arqueólogo David González sinala a importancia da documentación previa antes de meterse en traballos de campo. O equipo coñece ben que a vía da Mesa foi obxecto de conflitos ao longo da Historia. “Pensemos na fortificación lineal de El Muru, aquí na Mesa. O equipo de Jorge Camiño conseguiu datar por radiocarbono a súa construción, e foi en época altomedieval, entre os séculos VII e VIII. Ademais, localizaron materiais arqueólogos relacionables con elementos militares medieval e por documentación pénsase que foi tamén usado na Guerra da Independencia para frear o avance das tropas francesas”.

A Mesa viviu batallas como a de Lutos, no ano 794 cando as tropas de Abd ao-Malik, que venceran aos francos o ano anterior, caeron emboscadas polo exército de Alfonso II nun lugar angosto, posiblemente na zona setentrional do camiño da Mesa. E tamén foi escenario de refregas durante a Guerra Civil.

Así que o equipo está a atopar o esperado. Un lugar no que, pola súa posición, sucedéronse guerras, combates e exércitos ao longo de polo menos dous mil anos. “É posible que se cadra algunha das estruturas que estamos a identificar correspóndanse con traballos dun exército non romano, ou que fosen reaproveitadas?”, especulan agora en voz alta os membros do equipo. “Claro que hai que ser cautos coas estruturas terreras”, apunta Rebeca Blanco-Rotea, “porque este tipo de estruturas están documentadas non só en época romana, senón tamén noutros momentos, como durante a construción de fortificaciones abaluartadas ou mesmo a Guerra da Independencia, aínda que creo que pola súa configuración as que vemos na Mesa é moi posible que sexan romanas”.

Ata o momento, os materiais atopados fálanos de moitas épocas, dunha sucesión de conflitos sucedidos no alto das montañas asturianas, pero as lexións aínda non apareceron. Pero isto aínda acaba de empezar. Veremos que depara o día. Sigan conectados porque mañá temos máis sorpresas.