Día 3. As lexións aparecen

Tras tres días de investigación as nosas investigacións previas coas tecnoloxías de teledetección tiveron unha verificación directa sobre o terreo. Xa podemos avanzalo. Confirmamos presenza militar romana en Cueiru. “Recollemos en campo un conxunto de materiais de diversos tipos asociados ao tipo de material que se adoita localizar nun campamento temporal deste tipo”, afirma o arqueólogo José Manuel Costa.

Pendente dunha investigación máis exhaustiva e da limpeza detallada dos materiais, o noso equipo xa dispón de evidencias ao redor do tipo de ocupación que fixeron as lexións romanas neste lugar e xa se abren novas hipóteses sobre este xacemento. Hai que ter en conta que buscar evidencias nos campamentos temporais romanos é como buscar unha agulla nunha palleira. Estes recintos estaban habitados de maneira provisional por moi pouco tempo, polo que quedan rastros mínimos de ocupación. Así que o noso equipo en campo atopou a agulla.

A agulla máis ben é parte dun coitelo que “pola súa tipoloxía encaixaría neste período”, afirma José Manuel Costa, “xunto con varios vástagos e pezas de ferro que encaixan coas tipoloxías de chavellas das tendas de campaña” que son moi características destes campamentos de marcha. Outro conxunto de materiais están pendentes dunha restauración que permita determinar a súa función e forma.

Para David González, tamén en campo, “confirman a sospeita da importancia da vía da Mesa como ruta de penetración do exército durante a fase de conquista e control territorial desta área. Non é unha idea nova. Varios autores lévana sostendo desde mediados do século XX. Pero o importante é que nos últimos anos polo menos cinco espazos fortificados na Mesa potencian a forza desta idea?. David González sinala a relevancia historiográfica destes novos achados: “Cremos que a vía da Mesa ten a mesma importancia que outras máis coñecidas en Asturias, como a da Carisa”.

Dous episodios?
Tres días na montaña dan para moito. Unha clave é que, por moito que se estuden estes recintos militares desde o espazo, non é o mesmo que estudalos directamente sobre o terreo, percibir as condicións climáticas, a visibilidade e a disposición do terreo. “Xa percibiamos nas imaxes LIDAR que aquí había dous recintos”, afirma José Manuel Costa, “un deles axústase e cingue un cume desde a que controla a vía, pero agora estamos a pensar que houbo dous momentos de ocupación. Nunha segunda fase este campamento púidose ampliar e esténdese a outro cume que controla máis territorio e ten unha maior superficie de acampada e máis abrigada do vento”.

A arqueoloxía por agora non alcanza a saber por que en Cueiru puidéronse producir dous episodios de ocupación romana. Constatar esta hipótese requiriría unha intervención máis ampla, pero o horizonte está aberto. A ciencia está a descubrir o que non contan ?non sabemos por que- as crónicas dos vencedores. Pero aínda nos queda moito, moitísimo, por investigar aquí. Xa estamos a mirar no horizonte o Xuegu a Bóla, o noso próximo destino nestas montañas. Continuade connosco esta semana!

Para saber máis:

El Mouru y la presencia del ejército romano en la Mesa [descarga en PDF o noso artigo]

Día 2 na Mesa. A Guerra Eterna

A xornada de hoxe está a mostrar que detrás da apracible e bucólica visión destas montañas escóndese unha historia tormentosa de conflitos, batallas e guerras polo control dunha importante vía de acceso ao norte peninsular. Aínda que o xacemento de Cueiru (Teverga) reúne características dun establecemento lexionario temporal, o asunto xa parece moito máis complexo.

Despues de preparar a área do campamento para a súa investigación a través do establecemento da cuadrícula que vos contabamos onte, o equipo comezou a prospección sobre o terreo. E non tardaron en aparecer os primeiros materiais. E son materiais de guerra…pero de distintas épocas entre si. Aquí están os testemuños de conflitos sucedidos no tempo. Exércitos e soldados que levan escollendo este lugar estratéxico, controlando o paso da Mesa, para situarse e combater durante centos de anos.

Valentín Álvarez, arqueólogo especialista en arqueoloxía do conflito en idade moderna e contemporánea, fai unha primeira valoración dalgúns dos materiais exhumados, pendente dunha revisión máis profunda en laboratorio.


“Esta é unha vaina dunha arma larga de lume central, posiblemente da Guerra Civil”, identifica Álvarez. A arqueóloga Rebeca Branco-Rotea, especialista en fortificaciones modernas, tamén revisa o material desde Braga (Portugal) ao pouco da súa aparición e coincide: “A vaina, a priori, coincide co mesmo tipo de munición que puidemos documentar no castelo de San Felipe, no Ferrol, cando escavamos un foso no que sabiamos que se realizaron unha serie de fusilamentos durante a Guerra Civil. Naquel caso concreto esta munición estaba feita nunha fábrica sevillana entre o ano 1936 e 1938”.

No caso do segundo obxecto enviado polo equipo que se atopa na montaña, Valentín Álvarez identifícao como: “un proxectil esférico dun arma de fogo de avancarga, podería moverse entre os séculos XVIII e XIX. Obviamente non é fácil de interpretar. Poden ser de conflitos como a carlistada ou a francesada, ou simplemente poden ser de caza”.

O resultado polo momento é tan intrigante como fascinante. Desde Cueiru, o arqueólogo David González sinala a importancia da documentación previa antes de meterse en traballos de campo. O equipo coñece ben que a vía da Mesa foi obxecto de conflitos ao longo da Historia. “Pensemos na fortificación lineal de El Muru, aquí na Mesa. O equipo de Jorge Camiño conseguiu datar por radiocarbono a súa construción, e foi en época altomedieval, entre os séculos VII e VIII. Ademais, localizaron materiais arqueólogos relacionables con elementos militares medieval e por documentación pénsase que foi tamén usado na Guerra da Independencia para frear o avance das tropas francesas”.

A Mesa viviu batallas como a de Lutos, no ano 794 cando as tropas de Abd ao-Malik, que venceran aos francos o ano anterior, caeron emboscadas polo exército de Alfonso II nun lugar angosto, posiblemente na zona setentrional do camiño da Mesa. E tamén foi escenario de refregas durante a Guerra Civil.

Así que o equipo está a atopar o esperado. Un lugar no que, pola súa posición, sucedéronse guerras, combates e exércitos ao longo de polo menos dous mil anos. “É posible que se cadra algunha das estruturas que estamos a identificar correspóndanse con traballos dun exército non romano, ou que fosen reaproveitadas?”, especulan agora en voz alta os membros do equipo. “Claro que hai que ser cautos coas estruturas terreras”, apunta Rebeca Blanco-Rotea, “porque este tipo de estruturas están documentadas non só en época romana, senón tamén noutros momentos, como durante a construción de fortificaciones abaluartadas ou mesmo a Guerra da Independencia, aínda que creo que pola súa configuración as que vemos na Mesa é moi posible que sexan romanas”.

Ata o momento, os materiais atopados fálanos de moitas épocas, dunha sucesión de conflitos sucedidos no alto das montañas asturianas, pero as lexións aínda non apareceron. Pero isto aínda acaba de empezar. Veremos que depara o día. Sigan conectados porque mañá temos máis sorpresas.

Día 1 na Mesa: Deixando os ollos en Cueiru

Andrés Menéndez e João Fonte enfróntanse a un dos momentos máis difíciles dunha prospección arqueolóxica de campamentos romanos. Pasar do modelo dixital visto no LIDAR (limpo, sen vexetación, no que os relevos se resaltan) a identificar o mesmo en superficie, con vexetación, cambios de luz. Están en Cueiru, un posible castra aestiva -un campamento temporal- dunhas cinco hectáreas, que parece presentar tamén un recinto interior difíciles dunha prospección arqueolóxica de campamentos romanos. Pasar do modelo dixital visto no LIDAR (limáis pequeno e que controla un estreito paso da vía da Mesa.

“Do LIDAR ao que se ve no xacemento cambia moito”, afirma Andrés Menéndez, un dos directores da intervención. “Aquí as estruturas vense pouco porque o seu desnivel está moi estendido e é moi difícil distinguir sobre o terreo”.


Joao Fonte y Andrés Menéndez confeccionando a microtopografía do sitio arqueolóxico.

Así que o noso equipo tivo que madrugar moito para chegar ao xacemento coas primeiras luces da mañá. Cueiru atópase a bastantes quilómetros do primeiro núcleo habitado. Tiveron sorte. Coa luz rasante “ven as sombras dalgúns noiros moi claros e, desde en fronte, parte da linea defensiva occidental”.

O equipo está a poñer un especial esforzo en recoñecer sobre o terreo todo aquilo distinguible para poder topografiarlo. O arqueólogo João Fonte é o responsable de dividir o enorme xacemento nunha cuadrícula que permite realizar a prospección superficial do terreo e anotar con máxima precisión a localización de cada achado na súa posición 3D. A maiores, “estamos a tentar facer unha microtopografía das zonas máis visibles para comparar co LIDAR”, sinala Fonte, que indica que o obxectivo é empregar distintas técnicas de levantamento e medición para obter información aínda máis detallada en campo que a que ofrecen as tecnoloxías de teledetección.

“O recinto superior está bastante máis amolado”, afirma Andrés Menéndez, que se está deixando os ollos para identificar calquera mínima alteración do terreo. A partir da cuadrícula que levantaron el e João Fonte, o resto do equipo busca en superficie materiais que poidan informar sobre a cronoloxía do xacemento, ademais da súa estrutura. Xa teñen os primeiros resultados nas súas mans. O xacemento está a falar. Pero o que conte saberémolo mañá.

Romanarmy en acción: investigamos dous posibles campamentos en La Mesa

• Trátase dos recintos de El Xuegu la Bola (Arvechales, Somiedo) y Cueiru (Taxa, Teverga), ubicados a 1700 e a 1440 metros de altitude, sendo os sitios arqueolóxicos militares romanos a máis altitud da Mesa.
• No proxecto interveñen arqueólogos de diferentes institucións científicas españolas e europeas vinculados ao grupo romanarmy.eu
• A difusión dos achados farase en tempo real a través das redes sociais, nun experimento de divulgación científica

Comprobar a cronoloxía e a adscrición romana de dous importantes recintos militares da vía da Mesa, un dos principais itinerarios de entrada a Asturias desde hai miles de anos, é o principal obxectivo da campaña de prospección que se inicia este domingo e durará ata o luns 10 de outubro. Un equipo científico conformado por arqueólogos do Instituto de Ciencias do Patrimonio (INCIPIT) do CSIC, das Universidades de Oviedo e Santiago de Compostela, así como das universidades de Durham e Exeter (Reino Unido) e Amsterdam (Holanda) atópase xa sobre o terreo realizando as tarefas de prospección arqueolóxica. A dirección do proxecto é levada a cabo polos arqueólogos Andrés Menéndez Branco, José Manuel Costa e David González.

Divulgación en tempo real
Unha das principais novidades da campaña arqueolóxica é a vontade de difusión e retransmisión en tempo real dos traballos arqueolóxicos, aproximando desta maneira a metodoloxía e a práctica científica aos cidadáns. A comunicación realizarase nas redes sociais, no facebook de Roman Army (www.facebook.com/romanarmynw) e na web corporativa do grupo: www.romanarmy.eu e facilitará a todos os interesados seguir os avances en canto ao recoñecemento dos xacementos e á súa interpretación. A través de formatos didácticos, ensaiaranse novos procedementos e estratexias de comunicación científica dirixida ao público xeral.

Continue Reading

28144335740_3505877b27_o
Imaxe por cortesía de TEDxGalicia (CC BY-NC-ND 2.0)

O pasado día 16 de xullo celebrouse na Cidade da Cultura (Santiago de Compostela) o TEDx Galicia 2016. Coa temática “De que está feito o futuro?” o evento pretendía reflexionar acerca da importancia que teñen o pasado e o presente na configuración do futuro e, por tanto, da nosa propia responsabilidade no seu deseño. Durante toda a xornada, varias intervencións permitiron explorar variadas visións do cotiá, procurando abrir o enfoque que temos da realidade e intentando definir cara onde camiñamos como individuos e como sociedade.

Continue Reading

Páginas desdeCOSTA_GARCIA_NAILOS_3

No último número da revista Nailos, editada pola Asociación de Profesionales Independientes de la Arqueología de Asturias (APIAA), publicouse estes días un artigo do noso compañeiro Jose Costa sobre os campamentos de Castrocalbón/Castrucarbón (León).

Continue Reading

Páginas desdefolleto_romanarmy

O pasado día 12/05/16 o Consello da Cultura Galega acolleu a quinta Xornada dos Encontros Monográficos  co Patrimonio Cultural. Os compañeiros José Costa, Manuel Gago, Andrés Menéndez e João Fonte presentaron o proxecto Romanarmy.eu mediante catro ponencias. A continuación, tivo lugar un interesante coloquio co público asistente e cos coordinadores do evento, Rebeca Blanco-Rotea e Iago Seara, membros da Sección de Patrimonio e Bens Culturais do Consello. Por xentileza do Consello da Cultura Galega, deixámosvos aquí o vídeo das Xornadas ao completo ou, se preferides, podedes pinchar nas imaxes para acceder directamente ás partes que vos interesen.

Continue Reading

Fonte_et_al_GeniusLoci_final_1

Lino Tavares Dias e António Baptista Lopes referen a existencia dun campamento militar romano no alto da Serra do Marão (Portugal), definido por un recinto rectangular ao que estaría asociada unha torre de planta cuadrangular. Este posible campamento (o único catalogado como tal no Norte de Portugal) é identificado por unha inscrición gravada sobre un penedo que se localiza nas proximidades: Castra Oresbi. Con todo, a exigüidade dos datos arqueolóxicos presentados fixo que algúns autores (como C. M. Martins) discutisen esta interpretación.

Continue Reading

Menendez_et_al_Tras_las_huellas_Genius Loci_pt2

Logo de varias experiencias investigadoras en diferentes zonas do noroeste ibérico valoramos as potencialidades e limitacións de diversas técnicas nun amplio rango de terreos, testándose de maneira eficiente a súa utilidade para a prospección arqueolóxica. Neste traballo, presentado durante el congreso Genius Loci: lugares e significados, mostramos e abrimos a debate unha proposta metodolóxica para a detección y estudo de restos estruturais relacionados coa presenza militar romana neste territorio. Continue Reading