Unha paisaxe arqueolóxica asolagada: Aquae Querquennae (Bande, Ourense)

port

5 de xuño de 1921. España asiste con certo sopor á escalada de violencia colonial que culminará no famoso desastre de Annual. A situación, como cabía esperar, resoa como un eco aínda máis afastado na Galicia rural, onde os últimos días da primavera non coñecen máis revolución que os esporádicos chuvascos. Non obstante, o apacible lugar de “A Cibdade”, situado na ribeira norte do río Limia, recibe unha poco frecuente visita. Nesta ocasión non acoden a remover a tierra soamente os veciños de Portoquintela ou Baños de Bande, senón que se aproximan ademais catro figuras particularmente ben vestidas. Trátase dos ourensáns Ramón Otero Pedrayo, Florentino López Cuevillas y Vicente Risco, destacados intelectuais galeguistas. Aproxímanse na compaña do abogado Farruco Pena, natural do municipio de Bande.

Miembros del Seminario de Estudos Galegos en 1928, en las Ruinas de San Domingos de Pontevedra. De izquierda a derecha, R. Otero Pedrayo, F. López Cuevillas y V. Risco. Fuente: Fundación Otero Pedrayo.
Membros do Seminario de Estudos Galegos en 1928, nas Ruínas de San Domingos de Pontevedra. De esquerda a dereita, R. Otero Pedrayo, F. López Cuevillas y V. Risco. Fonte: Fundación Otero Pedrayo.

O mal tiempo non os fai desistir do seu empeño e, ao finalizar a xornada, a zanxa aberta polos habitantes locais deixara ao descuberto un muro de bo aparello e algúns restos cerámicos. Segundo parece, isto era a tónica xeral no lugar, pero bastou para que no número 5 da revista Nós os intelectuais aventurasen atoparse ante as ruínas da mansioAquis Querquennis” referida por el Itinerario de Antonino.

Artículo de López Cuevillas en el número 9 de la revista Nós.
Artigo de López Cuevillas no número 9 da revista Nós.

Unha nova visita apenas uns meses despois (09/10/1921) elevará estas optimistas expectativas. A apertura dunha cata de maior tamaño permitirá o descubrimento dunha imponente muralla. Isto, unido á grande extensión na que se documentaban evidencias arqueolóxicas, levará a Cuevillas a asegurar nun novo número de Nós que os restos correspondían a unha cidade “romana ou celto-romana”. Desde entón, o xacemento pasará a formar parte dos habituais catálogos eruditos da época e mesmo será visitado durante o “tour” que a Comisión Provincial de Monumentos Históricos y Artísticos de Orense efectúe por esta zona en 1935.

Construcción de la presa de As Conchas (1945). Fotos tomadas de
Construcción da presa de As Conchas (1945), durante a que se afirma tería morto un operario sepultado polo formigón. Fotos tomadas de aquí.

Non obstante, durante os anos 30 non producirán novas intervencións arqueolóxicas. O estoupido da Guerra Civil (1936-39) dificultou calquera empresa neste sentido. Por un lado, tras a guerra prodúxose a desarticulación das elites intelectuais galegas; por outro, asistimos a un novo escenario no que diferentes políticas e necesidades foron sobrepostas aos intereses cultural, ecolóxico ou patrimonial. Como sucedeu en moitos outros sitios, entre os plans do goberno franquista contemplábase a construción dun embalse en As Conchas e o asolagamento de boa parte de val do río Limia.

inaug
Inauguración do embalse por F. Franco en 1949 (esquerda). O embalse e os barracóns do Poboado de As Conchas en 1957 (dereita).

En 1948 o pobo de Baños de Bande encontrábase xa baixo as augas. Os seus habitantes foran reubicados en instalacións provisionais e unha corrente de expropiacións, repartos e reparcelacións sacudira a rexión. A revisión das Series A (1945-46) y B (1956-57) do Vóo Americano permítenos comprobar a magnitude física destes cambios, pero non só o espacio físico veuse alterado: da noite para a mañá, dinamitáronse as dinámicas socioculturais dun bo número de comunidades rurais.

Sitios arqueolóxicos en relación co embalse de As Conchas, sobre ortofotos dos vóos USAF 1946 e 1957.
 ·

Polo que respecta ao patrimonio arqueolóxico, as augas do embalse cubriton por complero o sitio de “A Cibdade”, así como boa parte do trazado da antiga vía Nova (ou XVIII) que unía Braga e Astorga. Ademis, a escasos metros de As Conchas encontrábase A Pontepedriña, unha antiga ponte romana fonte dunha rica tradición oral. A estructura fora declarada Histórico-Artístico e restaurada en 1944, pero iso no impediu a súa destrución. E despois, o silencio. O tempo encargouse de ir difuminando as cicatrices aínda visibles no territorio cara 1956 e pouco a pouco o rico patrimonio arqueolóxico local caeu no esquecemento.

A Pontepedriña en 1900 (izq.), 1943 (centro) y 2000's (der.)
A Pontepedriña en 1900 (esquerda), 1943 (centro) y 2000’s (dereita). Fotografías atopadas aquí.

Non será ata 1975 que se retomen as excavacións arqueolóxicas en “A Cibdade”. Baixo a direción de A. Rodríguez Colmenero, F. Herves Raigoso e S. Ferrer Sierra as intervencións prolongáronse ata a actualidade. Sabemos hoxe que en Bande existiu un forte romano de época altoimperial –o mellor coñecido de toda a península ibérica-, así como un importante núcleo civil. Trátase, con todo, de traballos non exentos de certo risco e incomodidade, pois dependen en boa medida do nivel das augas do embalse. As fotografías aéreas recentes amosan con claridade este punto.

O forte romano de Bande en 2006 e 2014.
 ·

Malia que a Fundación Aquae Querquennae-Via Nova desdenvolveu unha importante labor na conservación e posta en valor dos los restos arqueolóxicos da zona, a existencia do embalse dificulta calquera intento por desarrollar un proxecto ambicioso para o coñecemento da paisaxe arqueolóxica no seu conxunto. Ademais, monumentos como o de A Pontepedriña atópanse practicamente arrasados e as iniciativas para a súa recuperación saldáronse en fracaso. Afortunadamente, outros interesantes sitios arqueolóxicos da contorna, como os veciños castros de Lobosandaus ou Rubiás, no se viron afectados por este proceso e poderían axudarnos enormemente a comprender as transformacións vividas pola región coa chegada das tropas romanas.

El embalse de As Conchas el día de su inauguración (izquierda) y en la actualidad (derecha). Fotografías recogidas aquí.
O embalse de As Conchas no día da súa inauguración (esquerda) e na actualidade (dereita).

José M. Costa

Leave a Comment

O teu enderezo electrónico non se publicará Os campos obrigatorios están marcados con *

*