While João explores the Roman conquest of Dacia, Rebeca digs early modern age fortifications in Northern Portugal, and Jesús and Jose investigate the hillfort of Cerro Castarreño in Olmillos de Sasamón, our colleagues David González Álvarez y Valentín Álvarez Martínez are in the field exploring in the mountains of Babia (León), together with Jorge Canosa Betés and some Archaeology students from the Complutense University of Madrid and Durham University (United Kingdom)..

Continue Reading

General perspective of the Orăştie Mountains (photo credit Dr. Ioana Oltean)

At the moment I’m doing fieldwork in Romania as part of a collaboration project between the University of Exeter, UK (Dr. Ioana Oltean) and the Babeş-Bolyai University of Cluj-Napoca, Romania (Prof. dr. Gelu A. Florea), and within the framework of my current postdoctoral project.

Continue Reading

We are back in the lands of the Odra-Pisuerga. As you may remember, we explored some Roman military structures located in the area of Sasamón (Burgos) in August 2017, always under the impressive presence of Cerro Castarreño. At its summit there is an oppidum – a large hillfort – which our colleague Jesús García began to survey in 2008 for his doctoral thesis, recovering then numerous material evidences related to the Second Iron Age. In addition, the aerial photographs taken in 2011 and 2012, the geophysical survey of 2017 and a new flight with drone in 2018 revealed the presence of some anomalies in one of the plateau’s corners which could correspond to a trench and a stone wall. This possible fortification is of great interest to us, since this region played an important role in the early stages of the Astur-Cantabrian Wars (29-19 BC), as various classical authors mention. Therefore, we are interested in understanding the occupation sequence and abandonment of this pre-Roman settlement (probably the Segisama of the Turmogi people) in a context of an already attested heavy Roman military presence.

Continue Reading

El trabajo de laboratorio de romanarmy.eu no es sólo arqueológico! Seguimos procesando datos sobre nuestra intervención en el campamento romano de A Penaparda (A Fonsagrada). Ya sabéis que en nuestro colectivo no sólo tratamos de innovar con tecnologías para localizar sitios arqueológicos, sino también en el propio proceso de comunicación.

Aquí os presentamos nuestro primer vídeo en 360º, en el que tú estás en el centro de nuestra experiencia arqueológica. Es un experimento audiovisual que te lleva a nuestro trabajo en A Fonsagrada, siguiendo el camino del equipo desde el bar en el que desayunamos hasta el coche en el que marchamos del campamento. Nos puedes ver interpretando los sondeos, y también las estructuras que se distinguían sobre el terreno.

Intentamos sacar provecho de algunas de las posibilidades de la tecnología de grabación en 360º y ver cómo nos pueden ayudar a contar mejor la práctica de la arqueología. Aún es un experimento, en el que debemos mejorar muchas cosas, pero es una de las primeras experiencias en España (que nosotros sepamos) en emplear esta técnica para contar historias de trabajo de campo en arqueología. Y ya os adelantamos que no será la última.

< strong>¿Cómo verlo?strong>

Pues de muchas maneras. La mejor es con el móvil, unas gafas de realidad virtual y unos auriculares. Esa es la manera de estar más cerca de nosotros en el vídeo. 😉 Pero también con el móvil, si lo mueves a tu redor, podrás experimentar también la dimensión espacial.

A new volume of the scientific Journal Gallaecia. Revista de arqueoloxía e antigüidade, edited by the History Department of the Universidade de Santiago de Compostela, has been released. It contains a paper in which four new Roman military sites located within the provinces Lugo and Ourense have been published. These sites reveal an active Roman military presence in the area and could help to understand the historical processes of conquest and absorption of these territories by the Roman empire. From the discovery of the site of A Recacha (Navia de Suarna) in 2011 onwards, up to 17 new Roman military sites have been detected -totally or partially- in Galicia, although some have not been publicly released yet. We must stress that the early Roman empire forts of A Cidadela (Sobrado dos Monxes, A Coruña) and Bande (Ourense) are also situated in Galicia.

The Roman camp of Penedo dos Lobos.

Continue Reading

I keep watching one of the pictures taken by the drone on Saturday morning. The very same picture you saw posted on facebook these past days and was warmly welcome by you. I cannot take my eyes off it because it makes me travel to my student years, when I used to look over the pages of St Joseph, Swan, Davies, Breeze, Birley, and many other British scholars. They were full of illustrations in which the grazing light enhanced the parapets of perfect Roman camps over the green fields. I used to thought then if it would be possible one day to find something like that in Galicia. We do now know that it is possible. And this is far from being over.

Continue Reading

Un dos obxectivos científicos da intervención no campamento romano de A Penaparda é verificar unha hipótese de traballo: a dunha posible liña de avance dun continxente militar romano nas montañas da fronteira entre Galicia e Asturias (aínda que non sabemos en que dirección ou con que obxectivos exactos se desprazaban, ou cando). Catro sitios localizados nos últimos anos polo noso equipo formarían parte desta liña, e podedes velos aquí:

Son A Penaparda, que xa coñecedes destes días, e estes outros tres:

Pico El Outeiro:

A Pedra Dereta:

Chao de Carrubeiro:

Santiago de Compostela, Friday 29th September 2017. Archaeologists from different European universities and research institutions bring together by the collective romanarmy.eu will study a Roman camp located in the Galician town of A Fonsagrada (Lugo) during the first week of October. This site was discovered by the end of 2015 and named A Penaparda after the hill where it is placed (865 m above sea level). The enclosure delimits an area of about 10 ha, circa 12 football pitches, and it is therefore one of the largest examples of temporary camps in Galicia. However, part of belongs nowadays to the neighbouring town of Santa Eulalia de Oscos, Asturias. The project, promoted by A Fonsagrada Twn Council and the Lugo Provincial Government, is managed by Síncrisis research group (Department of History, University of Santiago de Compostela) and also supported by the Institute of Heritage Sciences (Incipit, CSIC).

Part of a military route

According to the researchers, the enclosure of A Penaparda would be a Roman temporary camp of early imperial times (centuries I BC-III AD), and it is large enough to have garrisoned an entire legion (ca. 5000 men). The site is nowadays quite deteriorated due to the agricultural activities, and that makes it practically invisible on surface. Fortunately, the use of aerial photographs and LiDAR technology has allowed the detection of its playing card shape and of some of the original accesses to the fortification, which show the classical clauiculae features.

The archaeologists think that A Penaparda could be part of a route across the Asturian-Galician Mountains used by a major Roman military detachment. The aim of the archaeological campaign will a better chronological characterisation of this camp. A study on A Penaparda and other new military sites in Galicia will be soon released in the next number of Gallaecia, a journal published by the Department of Historia of the University of Santiago de Compostela.

Unha nova visión da conquista romana do noroeste peninsular
Romanarmy.eu is a research collective integrated by several archaeologists, researchers, professors and other Heritage professionals coming from research institutions such as the universities of Santiago de Compostela, Oviedo (Spain), Braga (Portugal), Durham, Exeter, Newcastle, Edinburgh (UK) or Leiden (The Netherlands). Their main goal is to study the Roman military presence in NW Iberia, stressing the historical phenomena and episodes linked with the conquest of these territories in Augustan times. Until nt so many years ago, the study of the Roman Army in this region was focused on territories such as Asturias, Cantabria or León, but the collective has been able to locate several previously unknown Roman sites in Galicia too.

Dissemination activities
Among the dissemination activities planned for this campaign, we can stress the daily live broadcast from the site by using Facebook Live, or other communication experiments, such as the 360º recording of a brief archaeological documentary to be visualised by using VR glasses. You can also read the news on the collective’s website: www.romanarmy.eu.

Some local events have been also planned in order to reinforce the scientific diffusion of these archaeological activities: on Friday 6th, a lecture will take place at the Os Chaos Conference Hall at 19:00 UTM+2, and on Saturday 7th October, a guided visit to the site will start from the parish church of San Cibrán da Trapa at 11 UTM+2

Análise visual de Outeiro de Circo. Foto: Rebeca Blanco

Exactamente iso foi o que pensamos nada máis chegar á casa, logo de descargar todas as cousas no laboratorio, gardar equipos e ferramentas e, por suposto, darlle unha lavada ao coche, que trouxo consigo medio val do Támega en forma de po. Rebeca adoita facer un cálculo, moi polo aire, segundo o cal por cada semana de traballo en campo correspóndense tres de gabinete, isto é, de procesado dos datos recollidos. Pero claro, falamos de semanas correntes, eses unicornios brancos con xornadas diarias de 8 horas, practicamente inexistentes en arqueoloxía.

Queda moito por facer, por iso foi importante organizarse canto antes. En primeiro lugar tivemos que xuntar todos os datos recompilados en campo e comprobar que non faltase nada. Por un lado, revisáronse as notas de campo, os rexistros de materiais, os datos do GPS e as fotografías… procurando que todo fose accesible en formato dixital; por outro comprobouse que as pezas e mostras recollidas estivesen ben identificadas, pensando no seu procesado posterior.

Puntos GPS obtidos no Outeiro de Arnás

E aí comezou o verdadeiro reparto de tarefas. João xestiona nestes momentos todos os aspectos relacionados coa toma de puntos co GPS submétrico. A maioría deses puntos tomáronse co obxectivo de elaborar modelos dixitais do terreo, cos que se poderán elaborar desde planimetrías ata modelos 3D dos sitios prospectados. Outros refírense ás evidencias materiais documentadas sobre o terreo, o que nos permitirá coñecer non só os lugares onde apareceron, senón tamén saber os motivos polos que se producen esas acumulacións dentro dos sitios.

De forma complementaria, Manuel procesa toda a documentación gráfica obtida co dron, centos de fotografías que non so nos permiten ter una perspectiva totalmente diferente dos sitios, senón que tamén servirán para elaborar novos modelos dixitais. O outro día andaba argallando como presentar de forma máis didáctica estes mesmos modelos.

Modelo 3D do Outeiro de Arnás (sen texturas)

Comentábame onte Rebeca que as mostras xa están preparadas para a súa análise e que Erik, inseparable da improvisada forcada artesanal que trouxo de Arnás, comezará nos próximos días o proceso de fotografado en detalle e documentación dos materiais. Consciente dos prazos que nos marcan as autoridades, coordina ela agora tamén o informe valorativo que teremos que entregar nun mes escaso. Nel explicarase con detalle todo isto que vos vimos contando desde o inicio dos traballos: localización dos sitios, métodos e técnicas usados, descrición das estruturas e materiais, etc.

E aquí é onde me atopo eu, a máis de 1500 qm de Verín, traballando nese mesmo informe. E mentres escollo algunhas fotografías para ilustrar un capítulo que veño de redactar, vexo tamén outras imaxes, máis informais, que me fan recordar o agarimo co que fomos acollidos. Afástame destes pensamentos unha serie de mensaxes no grupo de whatsapp. Parece ser que o equipo, revisando algúns artigos, atopou algúns paralelos arqueolóxicos interesantes que nos axudarán a comprender mellor o Alto do Circo e Outeiro de Arnás. Estamos afeitos a traballar así, en tempo real, coa seguridade de que cada día esconde algo novo e coa secreta ilusión de que os nosos pasos nos volvan levar ao Támega.

Por José Manuel Costa

O Alto do Circo cando te achegas desde a serra

No momento no que o Alto do Circo era un espazo vivo, a súa visión debía ser monumental e espectacular. Cando chegabas a este outeiro pendurado sobre o val de Verín desde os propios montes, o primeiro que vías era un talude sobre o cal se levantaba unha estrutura pétrea parecida a unha muralla, que acada unha anchura de catro metros. A montaña, polo tanto, percibíase totalmente artificializada. E tanto no talude inferior como na muralla superior, fiadas de seixo branco que refulxen ao sol.

João Fonte detivo o coche no primeiro punto no que, desde a pista forestal, se ve o sitio arqueolóxico. “Efectivamente”, musitou algún dos membros do equipo. Os dous días anteriores estiveran traballando intensamente neste lugar, redefinindo a estratexia de intervención para facer fronte a un espazo con demasiada maleza e aparentemente moi mudo na cultura material. Ese efectivamente referíase ao efecto aínda espectacular do seixo fulgurando ao sol da mañá do val do Támega, unha vez desbrozada a penas unha área mínima daquela estrutura. Os primeiros visitantes que se achegaron por alí o sábado tamén foi o primeiro que dixeron. “O seixo!”. E aquí está a primeira das preguntas, das innumerables que nos fixemos co Alto do Circo. ¿Hai unha intencionalidade clara no uso dese seixo? O equipo de arqueólogos percibiu durante os días de traballo que si había unha vontade “escénica” ao modificar a montaña pero, sería o seixo a guinda dese pastel?

As dúas estruturas nas que centramos a intervención

Como dicimos, unha das numerosas preguntas. Así coma no Outeiro de Arnás a combinación de morfoloxía defensiva coas evidencias físicas axudaron a facilitar a interpretación como castellum militar romano, marchamos do Alto do Circo fascinados pero intrigados. Non sabemos a época. Non sabemos o uso. Só sabemos que unha importante estrutura pétrea envolve, a media ladeira, un outeiro que non foi usado, moi posiblemente, como lugar de habitación. “Para selo, a muralla tería que estar ubicada na zona alta para, entre outras cousas, servir de paraventos”. E mellorar a protección. O solo, todo de esquisto moi fragmentado, fai imposible que no seu interior se poidan apreciar, alomenos sen limpar, estruturas arqueolóxicas claras. Así que o Alto do Circo foi construído cun sentido descoñecido para nós, pero arqueoloxicamente a campaña permítenos avanzar que o fixeron con vontade de resaltar, de monumentalizar e de impactar.

Vista cenital do Alto no que se percibe a estrutura amurallada facendo un “circo”

A estrutura amurallada na zona sen prospectar nin limpar

E iso é determinante. Porque cando estás en Alto do Circo é como se ao mesmo tempo estiveras en dous mundos: por unha banda, alá abaixo está o rico val do Támega, cheo de terras fértiles, de viño, de aguas termais; pola banda contraria, a paisaxe é de montaña, con valgadas, montañas, penedías e pasos estreitos.

E hai máis diferencias. No Outeiro de Arnás non puidemos recoller nin unha peza de folclore, apenas unha vaga referencia aos mouros. Todo diferente ao Alto do Circo, que ten unha estraña lenda que, tanto o recompilador da zona, Bruno P. Rúa, coma nós, nunca escoitaramos asociado a un lugar arqueolóxico. A referencia é tan intrigante como atractiva:

O Circo era usado polos mouros para entrenar aos seus cabalos, dándolle voltas arredor dos muros. E os Mouros facían as súas feiras no Alto do Circo, e vendían cabalos e tamén mineral.

En Galicia hai poucas Feiras de Mouros, aínda que alguna delas ofreceu arqueoloxicamente datos espectaculares, coma o Mercado dos Mouros, en Valga, vinculado a un primeiro punto comercial romano en época de Augusto. Pero a relación cos cabalos é máis estraña. O Alto do Circo tamén garda, ademáis, lendas de tesouros. Hai que dicir que estivo sempre moi vinculado á aldea de Feces de Cima, porque ademáis é a divisoria das parroquias. Malia non ter contacto visual co Alto do Circo, os veciños teñen moito aprecio a este estraño lugar.

A ausencia de materiais é notable. “Non documentamos materiais arqueolóxicos máis aló das estruturas”, sinala Blanco-Rotea, “unicamente aos pés do monte apareceron dous fragmentos de cerámica parduzca, feita a man, sen características suficientes para encadrala nunha cronoloxía ou outra. As tres pequenas sondaxes que fixemos só revelaron uns cravos e un fragmento de ferradura”. Agora ben o equipo recolleu mostras para aplicar a técnica do carbono-14. O carbono-14 non é necesariamente a panacea. Nunha pequena intervención arqueolóxica, na que as estruturas unicamente se limpan a nivel superficial, a probabilidade de erro das mostras pode ser importante.

Así que marchamos de Alto do Circo sorprendidos, estrañados, e con varias conclusións abertas.

A primeira é que a intervención permitiu determinar que non é unha instalación militar romana. Isto é importante porque en certa medida este sitio foi escollido porque había unha certa posibilidade de que puidera ser un espazo deste tipo (aínda que o equipo sempre a considerou menor que en Arnás).

E agora, entón, cando foi construído? Pois en aberto, e de forma moi prudente, o equipo de romanarmy manexa dúas hipóteses tamén moi abertas: un entorno do Bronce Final ou Ferro I (co cal estariamos nun momento do 1000-800 a.C.) ou se cadra, tamén de maneira dilatada, un periodo tardoantigo-altomedieval, máis próximo ao século VIII-IX. En poucas semanas disporemos da información das mostras. E estas nos permitirán avanzar na cuestión (e vós saberédelo).

Entrementres, anímaste a pensar connosco? A que época pensas ti que pertence?

En que época pensas que foi construído o Alto do Circo?


O “Proxecto de prospección arqueolóxica mediante técnicas de teledetección dos sitios arqueolóxicos de Outeiro de Arnás y Alto do Circo (Verín, Ourense)” coordínao o colectivo RomanArmy.eu e conta co apoio do: Concello de Verín (Ourense), Grupo de Investigación Síncrisis (Universidade de Santiago de Compostela), Instituto de Ciencias del Patrimonio (Incipit) do CSIC e a asociación Monterrei Cultura e Territorio. Podes consultar o décalogo de actuación de romanarmy.eu aquí.